حقوق شهروندی و طرح های ترافیکی ناشی از آلودگی هوا

حقوق شهروندی، به تعبیری زیر مجموعه حقوق عمومی است. یعنی همواره یکسوی آن دولت (در مفهوم عام آن) می باشد. لذا تحقق حقوق شهروندی، در ارتباط مستقیم با رویکرد دولت در تصویب قوانین کارآمد و مدیریت اجرای مناسب و بهینه آن قوانین و نتیجتا به رسمیت شناختن آزادی های مشروع و حقوق مسلم شهروندان در زندگی شهری، می باشد و اگر حلقه واسط میان قانونگذاری و حقوق شهروندان – که همان مدیریت صحیح اجرای قانون است – به درستی ساماندهی نگردد خود، نقض غرض و موجب تضییع حقوق شهروندی خواهد بود. لذا وجود قوانین متعدد و پراکنده در خصوص موضوع و سیر صعودی تصویب این مقررات به تنهایی تضمینی بر حفظ حقوق شهروندان و احترام به آزادی های مشروع آنان نخواهد بود و به دلیل ضعف دولت ها در زمینه اجرا یا نبود رویکرد یاد شده در خصوص حقوق شهروندی موجب شده که همواره در تراز های بین المللی از دولت ها به عنوان ناقضان اصلی حقوق شهروندی یاد شود.

موضوع ترافیک شهری و طرح زوج و فرد تردد خودرو ها جهت کاهش آلودگی هوای شهر های بزرگ از زوایای متعدد علوم شهری و اجتماعی قابل بررسی بوده و تاکنون از سوی بسیاری از کارشناسان به آن پرداخته شده است. اجرای این طرح ها و تصمیمات به تناسب فصول مختلف سال، شکل های متنوعی به خود می گیرد و به طور موقت موجب کاهش آلودگی هوا و روان شدن تردد وسایل نقلیه در کلانشهر ها می شود. اما آنچه موجبات نارضایتی و رنجش شهروندان در نتیجه اجرای طرح است، زحمت آنان و فشار مستقیم و روز افزونی است که در نتیجه اجرای طرح به آنان عارض شده و علاوه بر آنکه سلامتی آنان بطور جدی در مخاطره قرار دارد، خسارات متعدد مالی نیز شامل حال اکثریت آنان می گردد و با وجود یک رویه مدیریتی موقت و دور باطل در ساماندهی آن، گویا این فشار نسبت مستقیمی با کیفیت هوا و شدت ترافیک دارد و قرار است هر سال با آلودگی بیشتر هوا شهروندان فشار بیشتری را متحمل شوند.!

معضل آلودگی هوا و ترافیک شهری مختص کشور ما نیست و کم و بیش در اکثر کشور ها بدلیل اختلال در نظم شهری و تهدید سلامت شهروندان موجب زحمت دولت ها و شهروندان بوده است و آنچه دولت ها در بهبود امر انجام می دهند، شامل حوزه پیشگیری و نیز اصلاح وضع موجود است. این مهم با قانونگذاری مناسب،اجرا در بازه زمانی مشخص وتشریک مساعی نهاد های متولی عمومی،دولتی و خصوصی(مدنی) صورت می پذیرد.

با این مقدمه، در پاسخ به این سوال که «آیا اجرای طرح زوج و فرد تردد خودرو ها بر خلاف حقوق شهروندی است یا خیر؟»، به نظر اینجانب باید از لحاظ حقوقی دو موضوع را کاملا از هم جدا کرد و به آن پرداخت: نفس تصویب مقررات و نیز تصمیماتی که از سوی دولت و نهاد های متولی قانونی مانند شهرداری، نیروی انتظامی و سازمان محیط زیست به دلیل بروز معضلات شهری و زیست محیطی در سطح شهر به اجرا در می آید، نقض حقوق شهروندی نبوده و بلکه در جهت حفظ و تقویت آن است. زیرا همانگونه که استفاده از خودروهای شخصی در هر زمان حق مشروع شهروندان در بهره گیری از منافع مالکیت خود می باشد، اما اگر در نتیجه کیفیت استفاده از این حق، ضرری متوجه حقوق شهروندان و تهدید سلامت آنان گردد این دولت و نهادهای حاکمیتی است که باید از باب نظامات حکومتی و احکام ثانویه مانع از بروز این ضرر و خسارات گردند و در اصطلاح حقوقی «در تقابل و تعارض قاعده تسلیط با قاعده لاضرر، عمل به قاعده لاضرر رجحان و برتری دارد» و این مسئله در تمامی امور زندگی شهری و اجتماعی نیز ساری و جاری است. اما آنچه دراجرای طرح های تقریبا مداوم مربوط به کاهش آلودگی شدید هوا اعم از طرح زوج و فرد یا تعطیلی مدارس و...، نقض حقوق شهروندی محسوب می شود، در نتیجه نبود مدیریت صحیح و یکپارچه در حل این معضل مطابق مصوبات قانونی روی داده و مورد اعتراض شهروندان و کارشناسان است. چرا که نهاد های متولی این حق را بخود داده اند که مصوبات و طرح های درمانگر و موقتی را گسترش داده و هر ساله با تشدید آلودگی هوا برشدت اجرای آن و محدودیت بیشتر شهروندان بیفزایند.

در حالی که اگر نفس ایجاد محدودیت برای تردد شهروندان مشروع و قانونی است، عدم رویکرد صحیح، همه جانبه و کارشناسانه برای بهبود قطعی وضعیت آلودگی هوا موجب بروز سختی های بیشتر و تهدید سلامت و ایجاد خسارت در نتیجه اختلال در معاش برای شهروندانیست که همگی با پرداخت هزینه های شهری در خدمت شهر بوده و باید در استفاده مطلوب از خدمات شهری نیز در وضعیت قابل قبولی بسر برند. این قصور نهادهای متولی اجرایی و نظارتی به تدریج موجب کاهش اثرات مطلوب اجرای این طرح ها شده و آن را از حیز انتفاع خارج ساخته است. سابقه قانونگذاری در این زمینه مربوط به قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب ۱۳۷۴ و آئین نامه اجرائی آن در سال ۱۳۸۰ باز می گردد. (این تاخیر طولانی در تصویب آئین نامه یک قانون خود نوبر است و بی شک از اثرات الزام آور یک قانون نزد مخاطبان و مکلفین آن می کاهد و اگر بپذیریم که در نتیجه این تاخیر نیز بسیاری از موارد پیش بینی شده قانون مذکور در راستای کاهش آلودگی هوا از سوی نهاد ها و سازما ن های مسئول معطل مانده، پس محدودیت ها، خسارات و صدمات بیشتری که شهروندان امروزه در نتیجه آلودگی شدید هوا متحمل می گردند ناشی از قصور متولیان امر و مصداقی از نقض حقوق شهروندی است.)

مستند قانونی اجرای طرح ها و اعمال محدودیت های مذکور در مواقع اضطرار ماده ۷ قانون مذکور است. باتوجه به اینکه پایان برنامه چهارم توسعه به عنوان زمان مطلوب رسیدن به مقصود پیش بینی شده بود در همین قانون مصوب ۷۴ و آئین نامه مربوط و نیز مقررات بعدی، برای بهبود وضعیت فعالیت وسائل نقلیه موتوری، کارخانجات و منابع دیگر آلاینده اعم از تجاری و خانگی و غیره که نتیجه آن کاهش آلودگی هوا و بستر سازی مناسب جهت رفاه حال شهروندان است؛ تکالیف متعددی برای سازمان محیط زیست، شهرداری، نیروی انتظامی ، وزارت صنایع، صدا و سیما، مسکن و شهرسازی و... در فصول مختلف پیش بینی شده است.تکالیفی چون نظارت و کنترل بخش تولید خودرو، رعایت استاندارد های زیست محیطی در صنایع خودروسازی اعم از استاندارد قطعات و سوخت خودروها، استفاده از راهکارهای جایگزین و ایجاد تسهیلات در حوزه حمل ونقل عمومی و ساماندهی آن، تسهیل خروج خودرو های دودزا و فرسوده از سطح شهر، ساخت و ساز مسکن با رعایت موارد اقلیمی ، خروج مراکز صنعتی و تجاری آلاینده هوا از حوزه شهر ها و ...

اما در اجرای این تکالیف یا اقدامی نشده یا تکالیفی که باید با مدیریت یکپارچه و هماهنگ چندین نهاد مسئول انجام شود توسط یک یا دو مرجع انجام می پذیرد و نهایتا اثر حداکثری به همراه ندارد و از رهگذر قصور برخی متولیان هر ساله این آسیب زندگی شهری، جدی تر از قبل در مقابل شهروندان قد علم می کند. این توقع که شهروندان هر سال با شدت بیشتری از حقوق مشهود و مسلم خود محروم شوند پذیرفته نیست و مسوولان امر نباید تمامی سرمایه و نیروی خود را در عملیاتی نمودن راه حل های موقت صرف نمایند و برنامه های قانونی بلند مدت را از نظر دور کنند. این حق شهروندان است که با بهره گیری از مزایای ویژه و تسهیلات متناسب با اوضاع فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی استفاده حداکثری از خدمات شهری داشته باشند.

اخلاق زیست محیطی در سفر

چشم انداز :

محیط زیست طبیعی - این مخلوق زیبای الهی - در فصل تابستان میزبان خانواده هایی است که برای گذراندن اوقات تابستانی و تجدید قوای روحی و جسمی به سفر می روند. جنگل ها ، دریاها ، دامنه کوهستان ها ، دشت های سرسبز و حواشی رودخانه ها حتی کویر تف دیده ، مقصد سفر ، یا گذرگاه است.
ورود انسان به محیط طبیعی ، زیست گاه حیوانات را نیز تحت تأثیر قرار می دهد. این امر گاهی به شکل مستقیم مانند : ماهی گیری، شکار پرندگان و حیوانات مورد توجه است و گاه در اثر استفاده ی انسان از محیط پرورشی حیوانات دگرگون می شود. استفاده ی معقول از محیط زیست و حفاظت از آن مهم است تا زندگی دیگر موجودات زنده آسیب نبیند و نسل های آینده نیز از بهره گیری نعمت های الهی محروم نمانند ؛ از این رو پرداختن به موضوع اخلاق زیست محیطی همواره مورد نیاز و ضروری است که باید ارباب رسانه ها و نویسندگان و گویندگان در فرهنگ سازی اجتماع آن را جدی بگیرند تا این وظیفه ی عمومی نهادینه گردد. به منظور توسعه فرهنگ زیست محیطی استفاده از معارف و آموزه های دینی مورد سفارش و تأکید اسلام از محورهای مهم امور فرهنگی اجتماع به شمار می آید .
بر اساس گزارش سازمان های مسؤول ، بخش وسیعی از ذخایر طبیعت به علت رفتار ناصحیح انسان ها توان احیا و خود پالایی را ندارد.
در اسلام هر گونه رفتاری که منجر به فساد در عرصه ی محیط زیست شود، نهی شده است. عصیان گری بشر در برابر نظام آراسته و صالح جاری در عرصه ی محیط زیست بحران آفرین است.
توجه به حفظ محیط زیست همواره در تمام ادیان الهی مورد تأکید قرار گرفته است. در جهان بینی توحیدی هر عمل و رفتار شایسته از سوی انسان که با نیت الهی انجام شود ، عبادت به حساب می آید . انسان ها نه تنها موظف به اصلاح رفتار خود نسبت به طبیعت هستند ، بلکه در برابر ناهنجارهای دیگران در استفاده از محیط زیست نیز مسؤول می باشند ؛ چرا که بی تفاوتی در برابر خطاهای اجتماعی موجب شایع شدن آن می گردد .

محیط زیست (Environment):

محیط زیست عبارت از محیط فیزیکی زیست شناختی و اجتماعی است که موجود زنده در آن زندگی می کند و با آن در کنش متقابل قرار می گیرد . محیط زیست گاهی به تمامی زیست کره زمین گفته می شود ، اما نواحی کوچک جغرافیایی ، یا حتی محیط های کوچک تر از آن را نیز محیط زیست می نامند . (1)
اخلاق ؛ علمی است که پیرامون صفات نهفته در نفس و نیز افعال ، اقوال و افکار صادره از این صفات و چگونگی پاک سازی نفس از رذیلت ها و چگونگی تخلق به فضایل و نشان دادن راه های سعادت جاویدان و غیره بحث می کند. (2)
در این نوشتار ، اخلاق عبارت از دستور العمل های مربوط به حفظ محیط زیست و جلوگیری از انواع تخریب آن می باشد ؛ همچنان که زیستن صحیح در محیط زندگی را به ما می آموزد .
سفر ؛ سیر و سیاحت در زمین و مشاهده ی طبیعت زیبای خداوند است که اگر با خرد ورزی و اندیشه همراه باشد، زمینه ی معرفت و کمال انسان را فراهم می سازد. قرآن شریف نیز در آیات بسیاری به این موضوع اشاره می فرماید . تجربه های مستقیم و غیر مستقیم بشر نیز سفر را عامل سلامت روح و روان و کار آمدی عقل و راحت جان می داند.

اهمیت حفظ محیط زیست :

از آن جا که محیط زیست بسیاری از ذخایر مورد نیاز انسان همچون ؛ معادن ، جنگل ها ، آب ها ، حیوانات و ... را در بر دارد ، بی موالاتی در تعامل با محیط زیست و تخریب آن آثار سوء و جبران ناپذیری را در پی دارد ؛ از این رو احکام عملی محیط زیست دارای بعد فردی و حکومتی است . وظیفه ی حکومت اسلامی تقنین و نظارت بر حسن اجرای قوانینی است که کردار انسانی را در قبال محیط زیست معقول و مطلوب نموده تا مادر حیات و سرچشمه و گهواره ی زندگی دنیوی انسان ها در مسیر تکامل مادی و معنوی او را یاری نماید ؛ بر همین اساس اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی می گوید : « در جمهوری اسلامی ایران حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسل های بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می گردد ؛ از این رو فعالیت های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند ، ممنوع است » .
بر این اساس باید همگان در حفظ محیط زیست کوشا باشند.

پرورش اخلاق زیست محیطی

در فقه اسلام برای تمامی رفتارهای بشر ، قوانین و آداب وضع شده است. نظام هستی که از سوی ناظم علیم و حکیم به وجود آمده ، با هدف و قانون از سوی همان ناظم پیش می رود ؛ چرا که در بسیاری از موارد ، قوانین آداب بشری با فرمان امیال نفسانی وضع می شود . دین مبین اسلام با مقررات اخلاقی و تعالیم حیات بخش ، جلب منافع نوع بشر و مصالح فردی و اجتماعی را در نظر دارد و حتی اغراض و امیال انسان ها را به اعتدال می کشاند.
آیات و روایات بسیاری اخلاق و آداب زیست محیطی را به صراحت بیان نموده است.
یکی از مسایل مورد توجه خداوند در قرآن نسبت به توصیف عالم طبیعت و نیز توصیه های اهل بیت علیهم السلام در زمینه ی چگونگی استفاده و برخورد با طبیعت آن است که وظیفه انسان در برابر این نعمت ها و حقوق محیط زیست روشن شود. آدمی اگر راه صحیح عمل به وظیفه را بداند، نیل به کمال مطلوب آرزوی درازی نخواهد بود. کمال عملی انسان ناشی از کمال اخلاقی اوست ؛ زیرا " رفتار " همان واکنش " اخلاق " است و کارهای انسان از ریشه های اخلاقی او تغذیه می گردد. نباید فراموش کنیم که فهم مسایل اخلاقی و همچنین اخلاق زیست محیطی مستقل از التزامات و تعهدات انسانی نیست و در این رهگذر اخلاق زیستی مرهون ارزش های دینی است که بدون آن قادر به حفظ تعادل و توازن محیط زیست موجودات و پیرایش آسیب ها نخواهد بود.
بهره برداری از طبیعت و جلوه های آن حق انحصاری انسان ها نیست ؛ چرا که او تا جایی مجاز به دخالت در محیط زیست است که به اهداف متعالی خود برسد و در جهت دست یابی به حیات طیبه و توسعه ی متعادل که ضامن ارتقای صنع جسمی و روحی است ، گام بردارد ؛ از این رو باید به گونه ای سفر نمود که خطری محیط زیست را تهدید نکند.
شیخ صدوق قدس سره با سند از رسول خدا صلی الله علیه و اله نقل می کند که آن حضرت فرمود : « سافروا تصحوا ؛ سفر کنید تا سلامت بمانید » . صحت در این روایت مطلق است و شامل سلامتی جسم و روح و روان می باشد .
سیر و سفر نیز همچون سایر امور باید همراه مقصود و غرض شرعی و عقلایی باشد .
امام صادق علیه السلام فرمود : « در حکمت آل داوود علیه السلام چنین آمده است : به راستی که عاقل سفر نمی کند ؛ مگر در سه مورد : توشه برداری برای معاد ، آبادانی معاش ، لذت بردن بدون انجام حرام » . (3)
قرآن کریم نیز در بسیاری از آیات با هدف عبرت گیری از عاقبت انسان های خطاکار امر به سیر و سیاحت می نماید .
در اسلام سفر کردن آدابی دارد که برخی از آن چنین است : 1. ذکر بسم الله و دعاهای سفر ، 2. طلب خیر نمودن ، 3. حرکت در زمان های مناسب ، 4. صدقه دادن ، 5. وصیت کردن ، 6. انتخاب هم سفر مناسب ، 7. یاری رساندن به همراهان و پرهیز از اختلاف با آن ها ، 8. حسن خلق ، 9. همراه داشتن مایحتاج سفر. (4)

چگونه « سفر » اخلاق زیست محیطی را به مخاطره می کشاند؟

چون آلاینده های سفر به شکل غیر متمرکز و پراکنده است ، پاکیزگی و بهداشت محیط زیست را زودتر و بیشتر به چالش می کشاند که گاه فاجعه آفرین است.
آلودگی های محیط زیست به آبی و خشکی تقسیم می شود :
سفرهای محیط آبی ( Hydrosphere ) دریایی و رودخانه ای و نیز حواشی آن ها ؛ همچون : تالاب ها ، مرداب ها و دریاچه ها
موضوع اصلی بررسی حفظ زیست آبی است. در این سفرها نکات ذیل از اهمیت بیشتری برخوردار است :
1. نریختن زباله ها داخل آب ، 2. آلوده نکردن آب ها با مواد شوینده ی شیمیایی ، 3. روشن نگه نداشتن خودرو در کنار آب ها ، 4. جاری نساختن فاضلاب کمپ ها و چادرها داخل آب ها ، 5. شنا نکردن در آب های آشامیدنی چشمه ها .
فراموش نشود که آب های ساکن (Lentic water) در مقایسه با آب های روان(Lotic water) نیاز به مراقبت بیشتر دارند .
گونه ای از چشمه های آب گرم حاوی مواد رادیواکتیو خطرناک است. این آب ها نه تنها مفید نمی باشد ، بلکه در ایجاد برخی سرطان ها مؤثر است ؛ بنابراین لازم است که چشمه ها آزمایش شده مورد استفاده قرار گیرد . از آن جا که محیط زیست خشکی (Lithosphere) در تماس آلودگی طولانی با پهنه ی گسترده تر و جمعیت بیشتر قرار دارد ؛ دامنه و عمق آن نیز جدی تر است .
خشکی ها شامل : جنگل ها ، دشت ها ، دامنه ی کوهستان ها ، جاده ها و ... است . در مواجهه با محیط زیست خشکی موارد ذیل از جمله خطرها و تهدیدهای محیط زیست خشکی به شمار می آید :
1. دفع و رها سازی زباله های غیر قابل تجزیه، 2. ورود به محدوده زندگی حیوانات که منجر به تخریب محل زندگی ، یا ترساندن حیوانات می شود ، 3. شکستن شاخ و برگ درختان برای طبخ غذا و ... و نیز ساختن ذغال و ... ، 4. رعایت نکردن نظافت و محیط اطراف اقامت کوتاه یا طولانی ، 5. ایجاد سرو صدا و هیجان در محیط آرام جنگل و کوهستان و بر هم زدن آرامش حیوانات و ساکنین آن جا ، 6. شکار حیوانات برای تفریح و سرگرمی .

گردش گری و اکوتوریسم

اکوتوریسم یا تورهای گردش گری به منظور جذب طبیعت دوستان ، طبیعت شناسان ، دانشمندان ، هنرمندان و ماجرا جویان است که انگیزه اصلی آن ها تفریح نیست ، بلکه تماشا و پی بردن به شگفتی های طبیعت ، آشنایی با گونه های کمیاب ، پدیده های طبیعی و حتی عجایب و اماکن دست نخورده و بکر مورد نظر است .
فعالیت های اکوتوریستی عبارت است از : پیاده روی های برنامه ریزی شده ایستگاهی و نیز دامنه نوردی ، عبور از رودخانه های خروشان با قایق های بادی ، سفر به مناطق ییلاقی و عشایری ، سفر به روستا و مزارع اطراف آن ها به منظور ، آشنایی با فرهنگ اهالی ، کوهپیمایی ، سفر به مناطق صعب العبور طبیعی ، بازدید از غارهای طبیعی ، مطالعه طبیعت گیاهی و جانوری ، تماشای حیوانات و پرندگان ، آشنایی با محیط زیست طبیعی . (5)
رعایت آداب سفر و اخلاق محیط زیستی در گردش گری و اکوتوریسم اهمیت بیشتری پیدا می کند ؛ چرا که سهل انگاری و بی مبالاتی درحرکت های اجتماعی و گروهی نتایج زیان بارتری به بار می آورد.

آشنا کردن کودکان با اخلاق زیست محیطی

کودکان نقش اساسی در انگیزه و انتخاب اولیای خانواده برای سفر و مقصد آن دارند ؛ از این رو باید آداب و اخلاق زیست محیطی با شیوه های خوب آموزشی به آن ها نیز تعلیم داده شود. برای نیل به این منظور بیدار نمودن فطرت پاک توحیدی آن ها و آشنا کردنشان با قوانین و مقررات و تعامل با همراهان سفر ، توصیف محیط سفر و اهداف آن پارامترهای کمک کننده است :
1. دعوت به تماشای منظره ها ؛ از این فرصت برای آموزش چیزهایی که کودکان از نزدیک کمتر دیده اند ، یا هرگز ندیده اند ، استفاده کنید و درباره ی کوه ، جنگل ، صحرا ، برف و باران و سایر پدیده های که در طول سفر می بینید با او صحبت کنید . نیز می توان از عوامل محسوس برای هوشیاری ناخودآگاه آن ها بهره برد و آفرینش زیبای الهی را به آن ها نشان داد . بهتر آن است که برای این امر از قبل مطالعه داشته باشیم .
2. توقف برای استراحت ؛ اگر وسیله ی سفر ، ماشین شخصی خودتان است ؛ برای جلوگیری از خستگی کودکان زمان بیشتری را در نظر بگیرید . کودک شما به توقف های کوتاه نیاز دارد.
3. نقشه خوانی ؛ قبل از سفر ، نقشه ی مسیر به سوی مقصد را روی کاغذ بیاورید . مکان ها و نقاط مورد علاقه ی کودکان را همراه نقاط مهم مورد نظر خودتان روی نقشه علامت گذاری کنید و آن را به بچه ها نشان دهید. از آن ها بخواهید که در طول سفر نقاط یاد شده را مورد توجه و دقت بیشتر قرار دهند ؛ بدین ترتیب سفر شما نتایج سودمندتری خواهد داشت.
4. همراه داشتن وسایل نقاشی ؛ قبل از سفر یک زیردستی مخصوص برای نقاشی و نیز چند قلم تهیه نمایید ؛ به این ترتیب بچه ها می توانند بخشی از طول سفر را با نقاشی کردن بگذارنند . با این کار زمانی را در سکون و آرامش به سر می برید که در این مدت می توانید نکته های اخلاقی زیست محیطی را به آن ها بگویید . (6)
5. انتخاب زمان مناسب برای سفر ؛ تأثیر زمان مناسب در بهره گیری فرزندان از مظاهر زیست محیطی را نباید فراموش کرد.
6. پرورش روحیه عبادت و معنویت ؛ جوانان آماده ترین گروه برای شنیدن و دیدن مسایل معنوی هستند. بیان شیوا و ساده ، توجه دادن به مظاهر خلقت و جلوه های معنوی و ایمان فرصت غنیمتی در طول سفر است. توجه به اقامه ی نماز و توقف کوتاه در نزدیک اماکن عبادی و مذهبی ؛ همچون زیارت گاه ها و مساجد بین راه از خاطرات خوش سفر می تواند باشد ، البته باید توجه داشت که در طول سفر تنها این گونه مکان ها محل توقف و دیدن نباشد ، بلکه بخشی از گذرگاه های سفر به حساب آید .

توصیه ها :

مراقب باشید گونه های گیاهی و جانوری غیر بومی را به محیط ناآشنا با محیط زیست آن ها وارد نکنید .
مواد زاید و زباله را در محل مناسب قرار دهید ، یا حتی در صورت امکان به منزل بازگردانید تا هنگام تخلیه ی زباله ها مسیر مناسب را پیموده باشید.
تا جایی که امکان دارد ، اتومبیل را روشن نگذارید .
در رودخانه ها و تالاب ها از مواد شوینده استفاده نکنید .
کیسه های پلاستیکی را در محیط خشکی رها نسازید . این توصیه ها را در محیط های آبی جدی تری بگیرید .
هنگام غروب با احتیاط و دقت بیشتر رانندگی کنید تا در برخورد با حیوانات وسط جاده ، اتفاق ناگوار رخ ندهد.
با آداب و رسوم محلی و تنوع فرهنگی کشور ، به ویژه در روستاها آشنا شوید .
با گشت های طبیعت گردی به گردش بروید تا در مورد تنوع زیستی دیدگاهی تازه و چند جانبه به دست آورید.
از پارک ملی یا جنگلی نزدیک محل زندگی خود دیدن کنید .
دوربین عکاسی یا فیلم برداری همراه داشته باشید و از مکان های زیبا و دیدنی تصویربرداری کنید .

پی نوشت ها :

1. حسن دولت آبادی ، فرهنگ محیط زیست ، ص 90 و 91 .
2. آیه الله مظاهری ، کاوشی نو در اخلاق اسلامی ، ج 1 ، ص 27 .
3. ر.ک ؛ وسایل الشیعه ، کتاب الحج و العروه الوثقی ، کتاب الحج .
4. وسایل الشیعه ، کتاب الحج ، باب آداب السفر الی الحج و غیره ، باب 1 ، ح 1 .
5. نشریه الکترونی دهکده .

آلودگی هوا و راهکارهای بهداشتی و تغذیه‌ای

مساله آلودگی هوا اگر یکی از حادترین مسایل ناشی از تمدن صنعتی نباشد، بدون شک از بغرنج ‌ترین آنهاست. اگر چه در حالت عادی تنها به آثار سوء وارد به انسان توجه می‌شود اما این تعریف آلودگی را تنها به این آثار محدود نمی‌نماید. به هر حال آلودگی هوا را باید یکی از عواقب صنعتی شدن به حساب آورد که با به کار بردن راهکارهای بهداشتی می‌توان تاثیرات آن را تا حدی کاهش داد.
بر اساس پژوهش‌های علم تغذیه، غذاهای سرشار از کلسیم، آهن، فسفر و روی می‌تواند میزان جذب سرب را در بدن کودکان کاهش دهد. از جمله این غذاها می‌توان به مصرف شیر دو تا سه لیوان، هر روز همراه با مخلوط عسل و گردو اشاره کرد. بهتر است ویتامین C و ویتامین E در هوای آلوده بیشتر مصرف شود. والدین به خصوص مادران می‌توانند برای جلوگیری از ورود سرب به بدن کودکان اقدامات زیر را انجام دهند:
1) حتی‌الامکان کودکان خود را در مراکز آلوده شهر نبرید.
2) پس از ورود به منزل، سریعا لباس‌های فرزندتان را عوض کنید.
3) برای درست کردن چای یا غذا از آب سرد استفاده کنید زیرا احتمال می‌رود میزان سرب در لوله‌های آب گرم بیشتر ‌باشد.
4) همواره روی مواد غذایی و نوشیدنی‌ها را بپوشانید تا با گردوغبار آلوده به سرب آلوده نشوند و از خریدن مواد غذایی و خشکبار فله خودداری کنید.
5) مواد شیمیایی از جمله رنگ‌های مختلف ساختمانی و صنعتی و لوازم آرایش را در دسترس فرزندتان قرار ندهید.
6) رنگ‌های پوسته شده روی دیوار که معمولا روی زمین می‌ریزند، می‌تواند حاوی سرب باشد. بهتر است در مناطق مرطوب یا مکان‌هایی که رنگ زود پوسته می‌شود برای پوشش دیوار جایگزین بهتری پیدا کنید.
7) مایعات فراوان استفاده کنید.
8) از مصرف غذاهای چرب و سرخ شده اجتناب کنید.
9) به شستن میوه و سبزیجات جهت زدودن کامل آلودگی اهمیت بیشتری دهید.
10) در شستن دست‌ها بیشتر دقت کنید.

راز روزهای بارانی

یک بارندگی معمولی می تواند حدود هشت میلیون لیتر آب را تنها در ۲.۶ کیلومتر مربع از سطح زمین جاری کند؛ اما برخی از سیلاب ها و توفان ها به ثبت آمار و ارقام بسیار بیشتری موفق شده اند.

به عنوان مثال یکی از مشهورترین توفان های تاریخ که سال ۱۹۷۷ و در کشور مغولستان رخ داد، تنها طی یک ساعت توانست رکورد ارتفاع آب جمع آوری شده سطحی را تا مرز ۴۱ سانتی متر افزایش دهد؛ در حالی که این رقم در شرایط نسبتا معمول چیزی حدود ۵ / ۲ سانتی متر است. اما بارندگی بیشتر مرهون تغییراتی است که بین ذرات میکروسکوپی رخ می دهد. در مجموع برای آن که باران ببارد، نخست باید یک قطره کوچک بتواند خود را با نسبت ها و اندازه های یک قطره باران هماهنگ کند و این یعنی عرض آن به حدود دو میلی متر برسد. تنها برخی از ابرها آن قدر دوام می آورند تا بتوانند قطرات موجود در خود را تا حد لازم از طریق میعان بزرگ کنند و البته میعان تنها یکی از چند مرحله ای است که برای نزول باران باید انجام شود. از طرف دیگر اغلب قطرات باران در عرض های جغرافیایی حدواسط به حضور بی قید و شرط آب و یخ آن هم در درجه حرارت های زیر نقطه انجماد وابسته هستند.

آغاز باران از هسته اولیه

ابر می تواند حاوی آبی باشد که حتی در درجه حرارت های خیلی پایین از جمله منفی ۳۹ درجه سلسیوس نیز کماکان شکل مایع خود را حفظ کند؛ اما قطرات باران به دو صورت بوجود می آیند؛ یک نوع باران، بارانی است که در عرض های جغرافیایی حدواسط یعنی نواحی بین قطب ها و مناطق استوایی می بارد و نوع دیگر باران مناطق حاره ای است. باران عرض های جغرافیایی حد واسط در واقع حاصل شکل گیری کریستال ها یا بلورهاست. اما این بلورها نیز در وهله نخست یک هسته مایع اولیه دارند که قطر آن تنها یک صدم میلیمتر است. هسته های اولیه رفته رفته به شکل کریستال های یخی متبلور می شوند، ولی زمان لازم است تا آنها نیز رشد کنند و بتوانند خود را با دیگر بلورهای یخی پیوند بزنند. برای این منظور بخار آب باید روی آنها بنشیند. کریستال ها وقتی به اندازه مشخصی رسیدند، به یکدیگر پیوند خورده و دانه های برف را تشکیل می دهند . در نهایت در ارتفاعات پایین تر، این دانه برف ها به دلیل افزایش درجه حرارت ذوب شده و به دلیل گرانش به طرف زمین کشیده می شوند. سرعت قطرات در این زمان حداقل چیزی در حد ۳۲ کیلومتر در ساعت برآورد شده است. اما در مناطق حاره ای هسته های اولیه مایع از همان ابتدا به صورت قطره، کنار یکدیگر جمع می شوند. قطرات نیز رفته رفته بزرگ تر می شوند و زمانی که قطر آنها حداقل به دو میلی متر رسید به طرف زمین سقوط می کنند.

پیش بینی دشوار

هواشناسان همیشه نمی توانند نوع نزولات جوی را بدرستی پیش بینی کنند، زیرا تنها چند درجه تغییر درجه حرارت یا حتی چند متر اختلاف ارتفاع کافی است تا تفاوت های شاخصی در شرایط و نحوه شکل گیری نزولات جوی رقم بخورد. به عنوان مثال برف می تواند بر فراز زمین و در مجاورت یک توده هوای گرم، ذوب شود و در نزدیکی زمین تنها به واسطه افت دما دوباره یخ بزند. در این صورت با توجه به نحوه کنار هم قرار گرفتن بلورها به آن نام هایی همچون برف و باران، بوران و حتی تگرگ داده می شود یا به عنوان مثال اگر باران آن قدر سرد شود که به دمای زیر نقطه انجماد برسد و کماکان شکل مایع خود را حفظ کند، به آن باران یخ زده فوق سرد گفته می شود و اگر همین باران فوق سرد به زمینی که از پیش یخ زده برخورد کند، این قابلیت را دارد که در جا به یک پوشش یخی بدل شود و در این صورت به آن شبنم یخ زده می گویند.

تفکیک زباله، بدون آموزش و انگیزه به جایی نمی رسد

آدم های مصرفی قرن ۲۱ فارغ از این که در چه کشوری زندگی می کنند و چه نژادی دارند، همه آشغال سازهای حرفه ای اند؛ مثل آمریکایی ها و روس ها که مدت هاست رتبه اول و دوم تولید زباله در جهان را در دست دارند (با تولید روزانه بیش از ۲۰۰ میلیون تن).ما ایرانی ها هم به نسبت جمعیت مان، زباله سازهایی چیره دست هستیم چون هر کدام از ما قادریم هر روز ۷۵۰ گرم زباله تولید کنیم و در شهری مثل تهران رقم تولید زباله را به ۷۵۰۰ تن در روز برسانیم.

پس ما در آشغال ساز بودن با مردم جهان وجه اشتراک داریم، با این تفاوت که بسیاری از ساکنان کره زمین به تفکیک زباله از مبدا به عنوان یک وظیفه پایبندند، اما بسیاری از ما همین که زباله ها را از محل زندگی و کار خود دور کنیم، راضی هستیم.بیشتر ما زباله ها را در حالی که معجونی از آشغال های تر و خشک، شیمیایی و حتی عفونی است، در کیسه های پلاستیکی انباشته می کنیم و آنها را در سطل های زباله می اندازیم، اما بعضی ها از انجام همین کار هم دریغ می کنیم و زباله ها را نه درون سطل زباله که در اولین نقطه ای که به ذهنمان می رسد، رها می کنیم. پیداست در این شرایط تعداد کسانی که به محتویات سطل زباله شان حساسند و خشک و تر را از هم جدا می کنند تا چه اندازه کم است.

البته این بی اعتنایی ها علت دارد. گره اول این ماجرا در آموزش است یعنی تاکنون هیچ نهادی به طور منظم و مستمر به مردم یاد نداده مزایای تفکیک زباله در چیست و چطور باید زباله ها را از هم جدا کرد، بنابراین مردم همان سبک سنتی دفع زباله های خانگی را دنبال می کنند.گره دوم نیز در نبود امکانات لازم برای اجرای طرح تفکیک زباله، نهفته است یعنی در سطح شهر بندرت دیده می شود سطل های زباله با رنگ های مختلف آن طور که در دنیا مرسوم است، وجود داشته باشد. مثلا در آلمان، هر آپارتمان معمولا پنج سطل برای پنج نوع زباله دارد و مردم کاغذ و مقوای نازک را در سطل های آبی و مقواهای کلفت و جعبه های مقوایی را در سطل های زرد می ریزند، در حالی که ظروف شیشه ای و مواد غذایی و گیاهی نیز سطل های مخصوص به خود را دارد.

البته در برخی شهرهای کشور ازجمله تهران آن هم در برخی نقاطش چنین سطل هایی وجود دارد، همچنین غرفه های بازیافت که در آن مامور بخش خصوصی، زباله های تفکیک شده را از مردم می خرد، اما با این حال گره سوم در تفکیک زباله را دقیقا باید در همین نقطه جستجو کرد.غرفه های بازیافت در شهرهای کشور بسیار کم است و به طور مثال در تهران فقط ۲۷۰ غرفه وجود دارد. پس بدیهی است مردمی که به این غرفه ها دسترسی ندارند به فکر تفکیک زباله هم نمی افتند یا اگر اصرار به تفکیک داشته باشند چون رساندن پسماندها به غرفه ها زحمت زیادی دارد به احتمال زیاد از ادامه کار منصرف می شوند.

زباله های تفکیک شده نیز با قیمت های بسیار کم از مردم خریده می شود به طوری که نه تنها آنها به ادامه تفکیک زباله ترغیب نمی شوند، بلکه احتمال پس خوردنشان وجود دارد. البته سازمان مدیریت پسماند معتقد است غرفه های بازیافت در ازای تحویل پسماندهای خشک به مردم پول نقد، اقلام بهداشتی و شوینده، لوازم التحریر و بن خرید کتاب می دهد، اما آنچه در عمل دیده می شود با این ادعا فاصله ای زیاد دارد.گره چهارم را نیز می توان در آزاد بودن مردم و این که مجازند هر طور دلشان می خواهد با زباله ها رفتار کنند، جستجو کرد. در سوئیس دور انداختن زباله برای مردم هزینه دارد چون هر کیسه زباله برچسبی به قیمت دست کم یک یورو دارد که باعث می شود مردم در استفاده از کیسه های نایلونی صرفه جویی کنند. در ایتالیا نیز قانونی سفت و سخت وجود دارد که همه افرادی را که تا فاصله ۵۰۰ متری خانه خود سطل بازیافت دارند، اما زباله های خود را جدا نمی کنند، جریمه می کند.البته در کشور ما که تفکیک زباله جدی گرفته نمی شود و بازیافت به عنوان صنعتی پولساز و به صرفه شناخته نمی شود، نمی توان از اهرم جریمه برای جلب مشارکت مردم استفاده کرد، اما در عوض می توان با آموزش دادن افراد و جا انداختن مزایای زیست محیطی تفکیک زباله میان مردم و نیز در نظر گرفتن برخی مشوق های مالی برای آنها، شهروندان را در چرخه تفکیک زباله از مبدا فعال کرد