مفهوم شش R برای محیط زیستمان
تلاش برای حفظ محیط زیست، یک وظیفه همگانی است که علاوه بر مسئولان و نهادهای ذیربط، به همکاری آگاهانۀ مردم نیز نیاز دارد.کوتاهی در حفظ محیط زیست، حقالنّاس است از اینرو باید همۀ ما به مسألۀ محیط زیست به عنوان یک موضوع شرعی نیز نگاه کنیم.آلودگی آب آشامیدنی و نیز آلودگی هوا، برای سلامتی جسمی و روحی مردم بسیار مضر است و در این خصوص انتظار میرود که با اتّخاذ تدابیر ارزنده و انجام اقدامات لازم از سوی دولت جدید و نیز کمک و همیاری مردم، تحوّلی اساسی در وضعیّت محیط زیست کشور ایجاد شود.
نیمی از جمعیت جهان را زنان تشکیل می دهند، اما نقش آنان در توسعه و پیشرفت جوامع، بیش از یک نیمه است. زنان نخستین آموزگاران و پرورندگان، خمیر مایه اصلی شخصیت کودکان را شکل می دهند و اولین خصوصیات اکتسابی را به او تعلیم می دهند.دامان مادر اولین مدرسه ای است که هر کودک همراه الفبای عشق و محبت، اصول زیست و رفتارهای اجتماعی را فرا می گیرد و با خوب و بد زندگی آشنا می شود؛ از این رو هرچه اندیشه و آگاهی این آموزگاران و مربیان جامعه اصولی باشد، راه پیشرفت، تعالی، رفاه و سرافرازی جامعه گشاینده تر است. در این مختصر، چکامه ای از برخی مسایل زیست محیطی را به همه مادران عزیز تقدیم می داریم.
هوای محیط خانه
منابع اصلی آلاینده های هوا در محیط منزل و اماکن عمومی عبارت است از: آلودگی بیولوژیکی، سوختی، سرب، دود سیگار، و... .
آلودگی های بیولوژیکی
قارچ ها و کپک ها در نقاط مرطوب خانه، مانند: حمام، دست شویی، آشپزخانه و زیرزمین یافت می شود. پس مانده صابون و مواد شوینده، پارچه های مرطوب و مواد غذایی غیر خشک محیط مناسب برای رشد و تکثیر این موجودات است.ذرات ریز گرد و غبار روی پوست انسان، پارچه، رخت خواب، فرش، پرده و دیگر لوازم زندگی می نشیند و هنگام فعالیت های مختلف؛ از قبیل: جارو کردن، تکان دادن پرده ها، مرتب کردن رخت خواب، راه رفتن روی فرش و ... در هوای خانه منتشر می شود. عوارض این گونه آلودگی ها به صورت واکنش های حساسیتی؛ همچون: آب ریزش چشم و بینی، عطسه، گرفتگی بینی، سرفه، خارش، خس خس و اشکال تنفسی، سردرد، گیجی و خستگی ظاهر می شود.
چاره ی کار:
تمیز و خشک نگه داشتن دستمال های آشپزخانه زمینه ی ایجاد و رشد قارچ ها را از بین می برد. بوی نامطبوع دستمال و پارچه ی مرطوب، از وجود قارچ بر روی آن ها حکایت می کند.در صورت خیس شدن فرش، یا دیگر لوازم منزل، باید فوری آن ها را خشک کرد.هنگام آب دادن به گلدان ها مراقب آب اضافی خارج شده از زیر گلدان باشید. آب موجود در زیرگلدانی محل خوبی برای رشد قارچ هاست.پس از استحمام، پنجره یا در حمام را باز بگذارید. این کار به خشک شدن فضای حمام، در و پنجره و وسایل موجود در آن کمک می کند. در صورتی که خشک کردن محیط و وسایل حمام امکان ندارد؛ حتماً وسایل شست وشو را در آفتاب و هوای آزاد خشک کنید.پس از پایان کار شست و شوی ماشین لباس شویی بلافاصله لباس ها را از آن خارج کنید. همچنین از نگه داری پارچه و لباس چرک در کمد، سبد لباس یا ... خودداری کنید؛ به ویژه اگر محیط نگه داری مرطوب باشد. این کار موجب رشد و تکثیر قارچ و کپک، بدبو شدن لباس و ماشین لباس شویی و محیط نگه داری آن می شود.هنگام استراحت ماشین لباس شویی محیط داخل آن و شیار جلوی لاستیک را خشک نگه دارید؛ به جا است که هر بار پس از پایان کار، محفظه ماشین لباس شویی را با پارچه تمیز خشک کنید.وسایل چوبی مورد استفاده در خانه را خشک نگه دارید.پس مانده ی نان، مناسب ترین محل برای قارچ است. از پس مانده های نرم نان برای خوراک پرندگان استفاده کنید و در صورت خشک شدن از رطوبت دور نگه دارید.تا جای ممکن از تخته های چوبی برای تمیز و خرد کردن انواع گوشت و سبزی استفاده نکنید. چوب محیط مناسبی برای رشد کپک هاست.
آلودگی های سوختی
هنگام سوختن مواد سوختی خانگی، گاز و دود تولید شده، موجب آلودگی هوای داخل خانه می شود. دود خارج شده از اگزوز اتومبیل در پارکینگ خانه ها را جدّی بگیرید.یکی از آلاینده های خطرناک هوای داخل ساختمان گاز منوکسیدکربن است. عوامل و مجاری ورودی این گاز عبارت است از:نقص در تهویه ساختمان؛ اگر آب گرم کن، بخاری، اجاق و ... فاقد دودکش بوده، یا راه خروج دود مسدود باشد، یا به شکل طبیعی و صحیح کار نکند، گاز خطرناک منوکسید در فضای خانه منتشر می شود.هنگام استفاده از چوپ و زغال چوب برای گرم شدن یا پخت و پز به سوختن کامل آن توجه داشته باشیم. مرطوب بودن و نیمه سوز شدن این مواد سوختی گاز خطرناک منوکسید کربن را تولید می کند.
راه های کاهش خطر آلودگی
نگه داری وسایل مصرف سوخت در وضعیت سلامت.
کنترل و بازدید مرتب لوازم حرارتی به وسیله ی فرد آشنا و کارشناس.
بازبینی دودکش ها، کوره ها، لوله های وسایل سوختی و ایمنی از هرگونه زنگ زدگی، پوسیدگی و ترک خوردگی و سرویس و تمیز کردن آن ها به وقت لازم.شعله ی وسایل گازسوز باید آبی باشد؛ در غیر این صورت علت باید بررسی گردد.
دود سیگار
دود سیگار یکی از عوامل مهم آلودگی هوای داخل ساختمان است، که نه تنها فرد سیگاری، بلکه دیگر افراد را نیز مورد تهدید و خطر قرار می دهد. دود سیگار خطر جدی برای سلامت کودکان به شمار می آید. این دود عامل بروز برخی سرطان ها شناخته شده است.
دیگر آلاینده های خانگی
مواد شیمیایی؛ از جمله: حشره کش ، رنگ، براق کننده، واکس، چسب، پاک کننده، خوشبو کننده، سفید کننده و ... دارای مواد تبخیر شونده ای است که هنگام استفاده از آن، به مجاری تنفسی وارد شده و ایجاد مسمومیت و مشکل تنفسی می شود. برخی از این مواد نیز قابل اشتعال است.
نکات ایمنی
قبل از انتخاب مواد شوینده به مشخصات برچسب هر یک توجه شود تا براساس مورد مصرف هر کدام، خریداری گردد.
به ترکیبات ماده و اخطارهای لازم توجه ویژه شود.
هر ماده را در مورد مصرف ذکر شده به کار برید؛ چنانچه ماده ی شوینده مخصوص وان، دست شویی، کاشی و ... است آن را برای ظروف استفاده نکنید.باید هنگام استفاده از مواد شیمیایی، تهویه کامل هوا صورت گیرد. از به کار بردن پاک کننده های کُلردار (وایتکس و دیگر سفید کننده ها) در فضای بسته و بدون تهویه در حمام و دست شویی استفاده نشود. این کار بسیار خطرناک است.مواد شیمیایی را در ظروف اصلی خود نگه داری کنید. از برداشتن و حذف برچسب مشخصات ظروف حاوی مواد شوینده خودداری شود.
زباله های خانگی
ضایعات و پس مانده های مواد خوراکی، کاغذ، مقوا، شیشه، فلزات، پلاستیک، پارچه و غیره از جمله زباله های خانگی است. مصرف صحیح مواد، علاوه بر کاهش هزینه های خانواده از تجمع زباله نیز پیش گیری می کند.یکی از پارامترهای مدیریت صحیح در امور خانه، جداسازی زباله ها است. باید مواد قابل تجزیه، مانند: پس مانده های آشپزخانه و مواد غذایی را از سایر مواد زاید جداسازی کرد؛ زیرا این مواد به سرعت تجزیه شده و به طبیعت باز می گردد و در چرخه ی بازیافت هزینه بردار نیست.استفاده از کیسه های پلاستیکی سالم در سطل های زباله و دور کردن آن ها از محیط خانه در زمان تعیین شده برای جمع آوری زباله از سوی نیروهای مسؤول در کاهش خطرات ناشی از میکروب ها و حشرات مؤثر است.زباله ها را به صورت خشک داخل کیسه قرار دهید.هنگام خرید برخی میوه و سبزی از ساک های پارچه ای ـ که می توان آن ها را از پارچه های مصرف شده موجود در خانه تهیه نمود ـ استفاده شود.
نکات آموزشی به فرزندان
کودک آینه تمام نمای خانواده و اجتماع است و سال های اولیه زندگی در شکل گیری شخصیت وی نقش اساسی دارد؛ از این رو هدایت رفتاری کودکان بر عهده ی مادران است. توجه به چند نکته موفقیت مادران را بالا می برد:ارزش منابع مختلف زیست محیطی را با استفاده از کتاب های گوناگون به زبان ساده برای کودکان شرح دهیم.به کودکان بیاموزیم که از شکستن شاخه ی بوته ها و درختان خودداری کنند، البته لازم است که ما نیز در سفرها برای استفاده از شاخ و برگ درختان این امر را رعایت کنیم.آب دادن به گل ها و گیاهان خانه را به کودکان واگذار کنیم. با کاشتن بوته و بذر گل گیاهان در گلدان های کوچک و بزرگ، فضای سبز خانه را توسعه دهیم.هنگام شستن دست وصورت، مسواک زدن، حمام کردن و ... از باز گذاشتن بی دلیل شیر آب خودداری کنیم.مراقبت عملی از هدر نرفتن آب هنگام نظافت و استفاده ی مطلوب از نعمت های الهی، فرهنگ ساز است.رفع عیب کولرهای آبی و شیرهای ناقص، نقشِ عمده ای در پیش گیری از اسراف آب دارد.خودداری از ریختن زباله در کوچه، خیابان، مدرسه و اماکن عمومی و حتی جمع آوری زباله ها در محل های یاد شده سیره ای پسندیده است که کودکان را در به زیستن یاری می رساند.
چرا فکر نمی کنیم کوه های بدون جنگل، خیابان های بی طراوت و دشت های بی جانور، احساسی برای سرودن، ذوقی برای تماشا و لذّتی برای انسان باقی نخواهد گذاشت! چه کسی می تواند، عاشقانه های چشمان «آهو» را انکار کند ؟چه کسی می تواند لحن داودی «هَزار»ی را انکار کند، که با عاشقانه های زبورش، انسان را به خلسه های عارفانه می برد؟آه! از آنها که خال های زیبای «پلنگ» را و چشمان رعنای «غزال» را با غرور مگسک ها نشانه رفتند.«محیط زیست» ما، تنها کوه، جنگل، جلگه و دشت های پر آب و علف نیست! که اولین محیطی را که در آن احساس زندگی می کنیم، دل ماست، نگاه ماست و اندیشه ای که در آینده خواهیم داشت!
آیا نمی شود، جنگل ها را نابود نکنیم، حیوانات را نکُشیم و هوا را آلوده نکنیم؟!
آیا ثروت و فن آوری و تجهیزات مُدرن می تواند ـ بدونِ یاری طبیعت ـ سلامت زندگی ما را تضمین کند؟
بیایید به خاطر تماشا و به خاطر احساس شاعرانه ای که خداوند در نگاه طبیعت قرار داده است، به محیط زیست و طبیعت اطراف خودمان احترام بگذاریم و جهان رنگ ها را دوست داشته باشیم؛ رنگ هایی که اگر نبودند، کسی با دیدن رنگین کمان، به عظمت زیبایی پی نمی بُرد و سرشار از آبشار احساس نمی شد!
بیایید به خاطر عشق و به خاطر زندگی، «آب ها را گِل نکنیم»!
بگذارید آسمان کمی نفس بکشد!
بگذارید کبوتران سپید و سرخ، در آسمان پر بگیرند!
بگذارید درختان، کمی به سمت روزنه های نور قد بکشند!
خاک اگر پاک نباشد، هیچ گلی شکوفا نمی شود؛ هیچ درختی سرپا نمی شود تا پرندگان، شاخ و برگش را آشیانه کنند؛ هیچ پرنده ای آبی آ سمان را به جولان بر نخواهد خاست.
اگر زلال چشمه سارها رنگ سیاهی و کبودی بگیرد، ماهیان در حسرت آب، یک به یک جان می سپارند و دریا هم بدون ماهی، یعنی: سرابی سوخته.
اگر جنگل کویر شود، اگر دریا به زباله دان هسته ای تبدیل شود و اگر آسمان را ابرهای تیره انفجارهای اتمی به چالش فرا بخواند، دیگر زمین جای ماندن نخواهد بود.
دیگر آسمان رنگ آبی پاک را به خود نخواهد دید.
دیگر ستاره ها شب را آذین نخواهند بست.
بیایید باغچه ها را لبریز گل کنیم!
بیایید بر لب طاقچه های زندگی مان، گلدان هایی پر از گل های سرخ و سپید بگذاریم؛ با گل هایی واقعی که حال و هوای حیاتمان را رنگ و بویی دیگرگونه بدهند.
مفهوم شش R برای محیط زیستمان
احترام respect : برای اینکه راه حل ها را بیابیم ابتدا باید از احترام شروع کنیم.احترام برای همه، برای مردم، حیوانات، پرندگان، ماهی، رودخانه ،دریاچه، اقیانوس، کوه، دره و ...... شما از هرکدام از این ها چه تصویری دارید؟
تجدید نظر rethink: هر تصمیمی که شما می گیرید بر روی کره ی زمین تاثیر می گذارد.قبل از خرید کردن چند لحظه فکر کنید.این وسیله ای که شما قصد خرید ان را دارید در کجا متولد شده است؟از چه چیزی ساخته شده است؟ از چه طریق تولید شده است؟ چه قدر مسیر را طی کرده است تا به فروشگاه محله ی شما برسد؟ کارگران برای تولید این محصول تحت چه شرایطی کار کرده اند؟ آیا دفع آن با محیط زیست سازگار است؟ حال از خودتان بپرسید آیا واقعا به این محصول احتیاج دارم؟ قبل از این که کالایی را خریداری کنید حتما بررسی کنید که از چه چیزهایی ساخته شده است و چگونه آنها را تا فروشگاه محل شما می آورند؟ برچسب های روی محصول را بخوانید و بفهید واقعا چه کالایی را می خواهید بخرید .دنبال محصولاتی باشید که تولیدش محلی باشد و بسته بندی آن به محیط زیست آسیب زیادی نرساند.
کاهش reduce: مقدار تولید زباله های مان را کاهش دهیم. آیا شما یک مصرف کننده ی خوب هستید یا یک طرفدار متعهد به محیط زیست ؟ شما می توانید کمتر خرید کنید در نتیجه مسافت کمتری طی می کنید پس لازم نیست از وسایل نقلیه استفاده کنید که این باعث کم شدن انتشار گازهای گلخانه ای می شود و علاوه بر آن پولتان در جیبتان می ماند! ظروف یک بار مصرف استفاده نکنید، همیشه لیوان شخصی تان را به همراه داشته باشید.باور کنید نوشیدن چای در لیوانتان خیلی لذت بخش تر از نوشیدن در لیوان یک بار مصرف است. فکر کنید! ببینید چه طور می شود از منابع کمتری استفاده کرد به طوری که بازدهی و نتیجه ی کار شما تغییر نکند قول می دهم به راه حل های جالبی برسید!
استفاده مجدد reuse: قبل از این که چیزی را داخل سطل آشغال بیاندازید به این فکر کنید که آیا راه حلی وجود دارد که دوباره از آن استفاده کنید؟ آیا می توانید کاربری آن کالا را تغییر دهید؟ برای مثال از ظروف پلاستیکی برای ذخیره سازی می توانید استفاده کنید. مثلا برای نگهداری رنگ،چسب،پیچ و مهره استفاده از این ظروف گزینه ی خوبی است. بعضی از ما براین باور هستیم که هرچیزی که احتمالا به ان نیاز خواهیم داشت همین الان باید روی زمین باشد. این اصلا درست نیست.همین حالا آن وسیله رو پیدا کنید.
بازیافت recycle: حال اگر وسیله ای دارید که نمیتوانید از آن استفاده دیگری کنید بازیافت بهترین راه حل است.کالای شما دیگر تبدیل به زباله نمیشود بلکه تبدیل به کالای جدیدی می شود که باز هم می تواند مورد استفاده قرار بگیرد.
تعمیر کردن repair: وقتی کالایی در دست دارید که نیاز به تعمیر دارد لطفا آن را دور نیندازید. اگر خودتان قادر به تعمیر آن نیستید و دیگر آن را نمیخواهید آن را به شخص دیگری بدهد تا پس ازتعمیر از آن استفاده کند.
مرگبارترین تهدید زیستمحیطی
جهان امروز با مشکلات زیستمحیطی بسیاری روبرو است و یکی از موضوعاتی که این روزها به عنوان مهمترین تهدید زیستمحیطی برای زمینیها شناخته شده، بحران «گرمای جهانی» است و سهم عمدهای را در اخبار مرتبط با محیط زیست به خود اختصاص داده است اما واقعیت چیز دیگری است. مطالعاتی که اخیرا با هدف شناسایی و کنترل اصلیترین تهدیدهای محیط زیستی صورت گرفته نشان میدهد که گرمایش زمین تهدید اصلی برای ساکنان این کره خاکی نیست بلکه مهمترین و مرگبارترین معضل زیستمحیطی در عصر حاضر، «آلودگی هوا در فضاهای سرپوشیده» است.
آمار نشان میدهد که یک سوم مردم جهان یعنی چیزی حدود دو میلیارد و 900 میلیون نفر از هیزم و فضولات دامها برای گرم کردن خانهها و پخت و پز استفاده میکنند که این روش منجر به تولید دودهای سمی و بخارات بسیار کشنده میشود. این دودهای سمی همچنین سبب سکته، بیماریهای قلبی، سرطان، آسیب جدی به زنان و کودکان میشود. سازمان جهانی بهداشت (WHO) در گزارشی اعلام کرده است که دودهای ناشی از استفاده از مواد فوق سبب مرگ چهار میلیون و 300 هزار نفر در جهان در سال 2012 میلادی شده است. این رقم در مقایسه با جان باختگان ناشی از آلودگی هوا در فضای باز که از هر هشت نفر یک نفر را به کام مرگ میکشد، کمتر است. گرمای جهانی یک مشکل جدی است اما تهدیدهای ناشی از آن بسیار کمتر از فاکتوری است که در بالا ذکر شد. همچنین برآوردهای دقیق نشان میدهد خطر مرگ ناشی از آلودگی هوا در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه به میزان چشمگیر و به طور پیوسته کاهش یافته است.
یکه تازی آلودگی هوا در پکن که به نظر حیرتانگیز میرسد باعث شده تا فراموش کنیم که آلودگی هوای محیط های داخلی و سرپوشیده همیشه بیشتر و مهمتر و خطرناکتر بوده است. به طوری که در سال 1900 میلادی تقریبا تمام مرگ و میرهای ناشی از آلودگی هوا در کشورهای در حال توسعه بر اثر آلودگیهای هوای محیط داخلی رخ میداد و خطر مرگ ناشی از آلودگی هوا در آن زمان بیش از پنج برابر از زمان حال بود. حتی امروز نیز با وجود افزایش مرگ و میرهای ناشی از آلودگی هوا که از افزایش جمعیت شهرها و افزایش انتشار گازهای آلاینده ناشی شده، خطر مرگ ناشی از آلودگی هوا در فضای سرپوشیده همچنان دو برابر مرگ و میر ناشی از آلودگی هوا در فضای باز است.
اخیرا نرخ مرگ و میرهای ناشی از آلودگی هوای داخلی، سریعتر در حال کاهش است و این مساله ناشی از کاهش فقر و دسترسی بیشتر به سوختهای پاکتر در طبخ مواد غذایی به جای استفاده از سوختهای خطرناک نظیر هیزم و فضولات دامها است. در کشورهای ثروتمند سایر شاخصهای زیست محیطی به شکل محسوسی بهبود یافته است. تمام کشورهای توسعه یافته توانستهاند بخش اعظمی از آلودگی هوای فضای بیرونی خود را کاهش داده و بسیاری از آلودگیهای آبی خود را نیز تحت کنترل درآورند. آنها همچنین توانستهاند خطرات کوچکتر نظیر استفاده از آفتکشها را نیز به شدت تحت کنترل درآورند. در کشورهای در حال توسعه نیز به دنبال کاهش آلودگیهای هوای داخلی، شرایط کلی زیستمحیطی بهبود یافته است. اگر چه آلودگی هوای محیط خارجی افزایش یافته اما با توسعه اقتصادی این شرایط نیز رفته رفته رو به بهبودی رفته است. با وجود این هنوز مشکلات و تهدیدهایی برای محیط زیست ما در عصر حاضر وجود دارند که به دغدغهها و نگرانیهای جدی بشر امروز تبدیل شدهاند و علاوه بر معضل جدی «آلودگی هوا در فضاهای داخلی» این مشکلات نیز از دید انسانهای این قرن تهدید جدی برای کره خاکی محل زندگیشان محسوب میشوند که در این گزارش به شش مورد از مهمترین آنها اشاره شده که به شرح زیر است:
رشد جمعیت و آلودگی
افزایش جمعیت جهان یک تهدید بدیهی و واضح برای محیط زیست محسوب میشود که پا را فراتر از فرضیههای مرتبط با گرمای جهانی میگذارد. تهدید اصلی افزایش جمعیت انسان بر آلودگی محیط زیست نه تنها بسیار پیچیده و مستقیم است بلکه یک سیستم منحصر به فرد عرضه و تقاضا است. بدین ترتیب که افزایش مصرفکنندگان با زیاد شدن جمعیت، سبب افزایش روز افزون تقاضای استفاده از منابع طبیعی زمین شده و این تقاضاها سبب افزایش آلودگیهای ناشی از فعالیتهای بشری میشود. یکی از ملموسترین مثالها در این زمینه، صنعت شیلات است که در آن دنیای آبی به صید بیرویه و بدون جایگزین تهدید میشود. مشتریان همچنین مسئول تشدید فعالیت صنایعی هستند که در تولید محصولات مختلف از مواد شیمیایی خطرناکی استفاده میکنند و اینها همه پیامدهای رشد تقاضای بشر است.
تغییرات زمین
آخرین تغییرات جدی جوی مربوط به عصر یخبندان است که جهان در آخرین مراحل این تغییرات به سر میبرد و در نتیجه موجب افزایش دمای هوا و ذوب یخچالهای طبیعی و حتی کاهش پوشش یخی قطبی شده است. اگرچه بسیاری از محققان افزایش گرمای جهانی را ناشی از آلودگیهای حاصل از فعالیتهای بشری نمیدانند و معتقدند تغییرات زمین به دنبال فرآیندهای طبیعی در حال رخ دادن است. با این حال عامل اصلی گرمای زمین همچنان محل بحث و چالشهای دانشمندان است اما هر دو گروه یعنی افرادی که معتقدند انسان عامل این تغییرات جوی است و گروه مخالف این نظریه، تغییرات جوی را یک تهدید مهم برای جهان قلمداد میکند.
جنگلزدایی
وقتی یک ناحیه از زمین تنوع زیستی خود را از دست میدهد در برابر عوامل زیست محیطی آسیبپذیرتر میشود. پدیده جنگلزدایی و فرسایش جنگلها تعادل طبیعی سیستمهای اکولوژیک را در منطقه بهم میزند. همچنین این مساله به دلیل خشکسالی و فرسایش زمین، روند تولید غذا را به خطر میاندازد.
تخریب لایه اوزون
مواد شیمیایی و آلودگیهای کلر و فلورو کربن که توسط صنایع و کشاورزی تولید میشوند، تاثیر منفی روی لایه اوزون دارند. کمبود قوانین بازدارنده برای استفاده از این ترکیبات آلاینده، وضعیت را پیچیدهتر کرده است چرا که کشورهایی که همچنان اجازه استفاده از این آلاینده های شیمیایی را میدهند، روند ترمیم لایه اوزون را مختل میکنند.
بارانهای اسیدی
بارانهای اسیدی بر اثر افزایش ورود اسید گوگرد و نیترات به جو شکل میگیرند و وارد رودخانهها و اقیانوسها میشوند. در حالی که برخی بارانهای اسیدی محصول جانبی فرآیند طبیعی تجزیه گیاهان و فعالیتهای آتشفشانی هستند اما بحران حاضر، مستقیما از سوزاندن سوختهای فسیلی ناشی شده است. به محض باریدن بارانهای اسیدی، آب دریاها و دریاچهها آلوده و سمی شده و حیات گیاهان و جانوران دریایی را به خطر میاندازد.
مناطق مرده در اقیانوسها
یکی دیگر از منابع خطرناک ذخیره نیتروژنی که در درون اقیانوسها حل و نهفته شده میتواند منشاء فعالیتهای کشاورزی داشته باشند. کودهای شیمیایی که برای تولید محصولات کشاورزی و باغبانی استفاده میشوند منجر به شکلگیری 160 منطقه مرده در اقیانوسهای سراسر جهان شده است. اکوسیستم اقیانوسها به فرآیندهای طبیعی موجودات اورگانیک یعنی فیتوپلانکتونها وابسته است که بر سطح اقیانوسها زندگی میکنند. این جانوران پس از مرگ به ته اقیانوس رفته و در آنجا نیز تحت فرآیندی با عنوان تنفس باکتریهایی توسط باکتریهای کف دریا تجزیه میشوند. وقتی این پلانکتونها، نیتروژن زیادی دریافت کنند، مانند محصولات گیاهی که کوددهی شدهاند، تولیدمثلشان افزایش یافته و در نتیجه باکتریهای تجزیه کننده دیگر توانایی تجزیه به موقع و سریع پلانکتونها را نداشته و فرآیند تبدیل دیاکسیدکربن به اکسیژن به کندی انجام میشود. در نتیجه پلانکتونها، اکسیژن موجود در آب را مکیده و سبب خفگی گیاهان و جانوران دریایی به دلیل کمبود اکسیژن میشوند. این روند نیز به نوبه خود تاثیر سوء بر اکوسیستمهای آبی دارد و منجر به تغییرات جبرانناپذیر در محیط زیست میشود.
آدرس غلط در صرفه جویی و سهم هدر رفت آب
واقعیت امر این است که هدر رفت آب در ایران به یک بخش اختصاص نداشته و بخش های گوناگونی در مصرف نادرست منابع آبی دخالت دارند. کشاورزی سنتی، تغییر الگوی کشت بر اساس هزینه و سود اقتصادی، صنعت، مصارف خانگی، شبکه آبرسانی فرسوده، مدیریت نادرست منابع آبی، افزایش جمعیت، تغییر اقلیم، توسعه ی ناپایدار و ... از عوامل به وجود آورنده ی این وضعیت هستند.
سراغ آمارها که می رویم، می بینیم بیشترین سهم هدر دادن آب، در بخش کشاورزی رخ می دهد و این در حالی است که در تبلیغ های عمومی و رسانه یی مرتبط با اصلاح الگوی مصرف، این ذهنیت به شهروندان القا می شود که بیشترین هدررفت آب در کشور از سوی مصرف کنندگان خانگی صورت می گیرد. به طور مداوم در ویدئوها و پیام های آموزشی شهروندان به عنوان بیشترین مصرف کنندگان آب در کشور نمایش داده می شوند و از آن ها درخواست می شود تا در مصرف آب صرفه جویی کنند.
با وجود این، لازم است بدانیم که طبق آمارهای رسمی بخش کشاورزی ایران بیش از 90 درصد آب کشور را مصرف می کند و بازدهی این میزان مصرف آب، تنها میان 30 تا 40 درصد برآورد شده است. برخی کارشناسان این حوزه بر این باورند که بهره وری فیزیکی در کشاورزی ایران از سال های دور تا کنون تفاوت چشم گیری نداشته است.میزان بهره وری آب کشاورزی در ایران به طور متوسط 35 درصد اعلام می شود که این رقم برای کشورهای توسعه یافته 65 درصد و برای کشورهای در حال توسعه 45 درصد است.
بد نیست بدانیم که بر اساس گزارش سازمان خواروبار جهانی (فائو) بازدهی 30 تا 40 درصدی کشاورزی در ایران در مقایسه با کشورهای مشابه از نظر اقلیم و شرایط اجتماعی و اقتصادی مانند هند، چین، سوریه، پاکستان، عربستان و لیبی، نیز کمتر است.همچنین بر پایه ی سایر آمارهای موجود میزان هدر رفت آب به طور کلی، در کشور ما 28 تا 30 درصد است درحالی که این مقدار اتلاف در دنیا 9 تا 12 درصد گزارش شده است که یکی از عوامل اصلی آن برداشت های غیرمجاز از شبکه آب رسانی و فرسودگی تاسیسات آب و شبکه های آبرسانی است.
با وجود این به نظر می رسد، کشاروزی سهم عمده یی در دامن زدن به بحران کم آبی کشور دارد.از سوی دیگر مصرف خانگی نیز کمتر از 5 درصد از سهم آب مصرفی کل کشور را به خود اختصاص می دهد. با مقایسه یی سطحی می توان مشاهده کرد که این میزان مصرف در برابر مصرف 90 درصدی کشاورزی میزان ناچیزی است. البته به طور کلی اصلاح الگوی مصرف خانگی و صرفه جویی کلی در مصرف آب امری پسندیده تلقی می شود که بر عهده ی شهروندان ایرانی ساکن در هر کجای کشور است. اما صرفه جویی در این حوزه تنها از هدررفت درصد اندکی از آب جلوگیری خواهد کرد.
پیش از تمامی اقدام ها برای حل بحران آب و خشکسالی ناشی از کمبود آب در ایران، لازم است شیوه ی کشاروزی و کشت در ایران مورد بازبینی جدی قرار گیرد چرا که هنوز بخش عمده یی از کاشت محصولات کشاورزی در ایران به روش سنتی صورت می پذیرد. همچنین در برخی مناطق کشت نوع محصول با شرایط محیطی و جغرافیایی همخوانی و تناسب نداشته و همین امر افزون بر کاهش بازدهی فیزیکی در محصولات سبب هدررفت چند برابر آب شده است.
به رغم اینکه ایران در منطقه ی نیمه خشک واقع شده است، هنوز بخش عمده یی از اقتصاد کشور بر پایه ی کشاورزی تکیه دارد که متاسفانه کشت محصول نامتناسب با شرایط آب و هوایی برخی مناطق بحران کم آبی را تشدید و بهره وری را پایین تر آورده است. برای نمونه تا پیش از این در منطقه ی ارومیه کشت غالب میوه ی انگور بود در حالی که اکنون، سیب، کشت غالب این منطقه است و این محصول نیاز به آبیاری غرقابی دارد که با توجه به شرایط منطقه و بحران دریاچه ارومیه، در طولانی مدت آسیب جدی یی به این منطقه وارد خواهد ساخت.
در پیوندِ بحران کم آبی در ایران، بیان چند نکته ضروری به نظر می رسد. نخست اینکه بر اساس آمارهای موجود از متوسط میزان بارش و مقایسه ی آن با دهه های پیشین به این نتیجه می رسیم که میزان بارش ها در کشور کاهش نیافته است بلکه افزایش جمعیت، توسعه ی ناپایدار و مدیریت ناصحیح منابع آبی مهمترین عوامل به وجود آورنده ی وضعیت کنونی هستند. همچنین بیشترین میزان هدررفت آب در بخش کشاورزی صورت می گیرد و اصلاح الگوی مصرف خانگی از سوی شهروندان، تنها سهم اندکی در مبحث مدیریت منابع مالی خواهد داشت. حفر چاه و برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی نیز دیگر عامل تشدید کننده ی وضعیت آبی کشور است . در این میان نبود قوانین بازدارنده و رعایت مصلحت کشاورزان آسیب جدی یی به این بخش وارد خواهد ساخت.
با توجه به این موارد لازم است تا گامی بزرگ در جهت اصلاح الگوی کشاروزی و افزایش بهره وری در این بخش صورت گیرد. فرهنگ سازی در مصرف آب کشاورزی و الگوی کشت صحیح نیز از دیگر امور قابل توجه است که تا اندازه ی زیادی در برون رفت از وضعیت نامناسب آبی کمک خواهد کرد. حرکت از سوی کشاورزی سنتی به سمت کشاورزی صنعتی و آبیاری قطره یی نیز از دیگر گام های جدی و موثر در زمینه ی رفع بحران آبی کشور است.همان گونه که نوعی بی تفاوتی در برابر واژه ی «هشدار» در جامعه احساس می شود، در بیان راهکارهای اصلاح الگوی کشاروزی در ایران و نیز درخواست از مسوولان این حوزه برای این امر، نیازمند تکرار مستمر است.
چگونه باید زباله را تفکیک کرد؟
در قدم اول برای بازیافت زبالهها باید مواد قابل تجزیه مثل پسماندههای آشپزخانه و مواد غذایی را از سایر زبالهها جدا کرده و سعی شود فقط این مواد را در کیسه زباله ریخته و به رفتگر تحویل داد. این مواد را به نوعی کود به نام کمپوست تبدیل می کنند و برای اصلاح خاک و جبران مواد غذایی از دست رفته از آن استفاده می کنند. در مرحله بعد باید مواد قابل بازیافت را از زباله ها جدا کنیم. شیشه، کاغذ، پلاستیک و انواع فلزات از بهترین مواد برای بازیافت هستند.
فایده تفکیک پسماند و بازیافت چیست؟
بازیافت زباله ها سه فایده مهم برای محیط زیست دارد. ما به کمک بازیافت زباله در مصرف منابع طبیعی صرفه جویی کرده ایم زیرا به جای استفاده از مواد خام برای تولید محصولات نو، از مواد بازیافتی استفاده می کنیم. یکی دیگر از فواید بازیافت، صرفه جویی در مصرف انرژی است. البته برای بازیافت مواد زاید هم نیاز به مقداری انرژی است اما انرژی لازم برای بازیافت زباله خیلی کمتر از انرژی مورد نیاز برای تولید محصولات جدید از مواد خام است. برای مثال ساختن آلومینیوم از آلومینیوم بازیافت شده ۹۰ درصد انرژی کمتر از ساختن آن از سنگ معدن نیاز دارد. سومین فایده بازیافت نیاز به فضای کمتر برای دفن زباله هاست.
فواید بازیافت بطریهای شیشهای چیست؟
شیشه معمولی را می توان تا دفعات بیشمار بازیافت کرد زیرا شیشه فرسوده نمیشود. هر بطری شیشه نوشابه را میتوان تا 15 بار برای مصارف خوراکی بازیافت کرد. قیمت تمام شده شیشههای بازیافتی با کیفیتی مشابه شیشههای نو بسیار کمتر از شیشه های نو است. شیشه های سبز و قهوه ای رنگ نوشابه جزء مواد قابل بازیافت هستند.بازیافت یک تن شیشه باعث صرفه جوئی در مصرف حدود یک تن مواد معدنی دیگر می شود ( 600 کیلوگرم ماسه، 190کیلوگرم سود سوزآور، 190کیلوگرم آهک و 60کیلوگرم فلدسپات).
منظور از پسماند تر و خشک چیست؟ برای تفکیک و ذخیره کاغذ های باطله از کجا باید کارتن پلاست تهیه کنم؟
برای تهیه کارتن پلاست مخصوص ذخیره کاغذ باطله، میتوانید به ادارات بازیافت شهرداری منطقه خود مراجعه و دریافت کنید. آدرس ادارات بازیافت مناطق در منوی اطلاعات مفید موجود است و یا میتوانید به 1888 و 137 نیز تماس بگیرید.
چه نوع پسماندهایی خطرناک هستند؟
زبالههای خطرناک به مواد زاید جامدی اطلاق می شود که بالقوه خطرناک هستند و یا اینکه موجب خطر برای سلامتی انسان و سایر موجودات زنده به وجود می آورند. این مواد که به سادگی تجزیه پذیر نیست اگر در شرایط مساعد بیولوژیکی داشته باشند تکثیر میشوند و عوامل نامساعد دیگری را در محیط به وجود آورند. مواد زاید سمی و خطرناک، قابل احتراق، خورندگی و قابلیت انفجار دارند.
چند نوع پسماند داریم؟
انواع پسماندها با استفاده از دو طبقه بندی بررسی میشوند. طبقه بندی اول، شامل پسماندهای تر یا آلی یا ارگانیک یا فسادپذیر پسماندهای خشک یا غیرآلی یا غیرارگانیک یا غیرفسادپذیر و پسماندهای خطرناک و ویژه میشود. نوع دیگر طبقه بندی پسماندها نیز پسماندهای خانگی، پسماندهای بیمارستانی، پسماندهای تجاری، پسماندهای خطرناک پسماندهای صنعتی پسماندهای خاک و نخاله ساختمانی پسماندهای خیابانی، پسماندهای پارکها، فضای سبز و گورستانها را در بر میگیرد. پسماندهای خانگی شامل پسماندهای عادی منازل، مواد اضافی باقیمانده در فرآیندهای آشپزی، تغذیه، پسماندهای فضای سبز، پسماندهای میوه و سبزیجات و … میشود. به زباله های حاصل از فعالیت مراکز بهداشتی و درمانی،بیمارستانها، درمانگاهها، مطب های پزشکان و دندانپزشکان، آزمایشگاهها و … زایدات بیمارستانی یا بهداشتی میگویند. پسماندهای تجاری نیز شامل مواد زاید ناشی از فعالیتهای صنوف مختلف تجاری و بازاری می شود. پسماندهای خطرناک شامل باطری، لامپ فلوروسنت و پسماندهای صنعتی شامل مواد زاید ناشی از فعالیت های صنایع و کارگاههای مختلف که در طی فرایند تولید ایجاد میشود اتلاق میگردد. همچنین پسماندهای خاک و نخاله ساختمانی به مواد زاید حاصل از عملیات عمرانی و تخریب و نوسازی ساختمانها مانند آجر، شن، الوار، سنگ، بتن و … اتلاق میگردد. برگ درختان، لجن آبروها و جویهای خیابانی، زایدات ناشی از هرس درختان خیابانی و … پسماندهای خیابانی و پسماندهای پارکها، فضای سبز و گورستانها شامل پسماندهای باغبانی، زایدات ناشی از چمن زنی، هرس درختان، شاخ و برگ و … میشود.
چرا کیسههای پلاستیکی برای محیط زیست ضرر دارند و به آن آسیب میرسانند؟
کیسههای نایلونی برای سالیان متمادی (حتی بیش از 500 سال) در خاک باقی مانده و تجزیه نمی شوند. همچنین کیسه های نایلونی سالانه باعث خفگی و مرگ هزاران لاک پشت دریایی می شوند.
پسماند یعنی چه؟
پسماند یا به اصطلاح عام زباله و آشغال، یعنی تمام مواد زاید حاصل از فعالیتهای انسان و حیوان که غیرقابل استفاده و بی مصرف باشد. روش ورمی کمپوست چیست و چه خواصی دارد؟ بر روی زمین بیش از 3200 گونه کرم بر روی کره خاکی وجود دارد که همگی آنها به جز چند گونه متفاوت و محدود یک کار مشترک یعنی شخم زدن و زیر و رو نمودن خاک را انجام می هند یکی از این گونه محدود با نام علمی آنیرنییافوتیدا یا همان کرم قرمز خاکی حلقوی بارانی،توان خوردن زباله و تبدیل آن به کود آلی ورمی کمپوست دارد . این کرم در روز بیش از وزن خود غذا می خورد و 60 تا 90 درصد آن را به فضولاتی به نام کود ورمی کمپوست تبدیل می کند
خصوصیت کود ورمی کمپوست
بی بو است.مانع از ایجاد علف هرز می شود. استفاده از این کود کیفیت محصولات کشاورزی را تا 50 درصد و کمیت را تا 90 درصد افزایش می دهد. به دلیل خاصیت اسفنجی در نگه داشت آب و آزاد سازی تدریجی آب موجود اقدام به بارور نمودن زمینهای شوره زار ،کوهپایه و غیره نموده است و از همه مهمتر به دلیل فقدان هر نوع مواد شیمیایی محصول کشاورزی تولیدی با استفاده از این کود ارگانیک است و قیمت این نوع محصول تا 5 برابر محصولات عادی است.
کود مایع (چای کمپوست ) چگونه تولید می شود؟
در فرایند تولید ورمی کمپوست محصول دیگری نیز بدست می آید کهwormtea یا چای کمپوست نامیده می شود این محصول تیره رنگ در واقع شیرابه بستر کرمها به همراه لعاب و مایعات دفع شده از بدن کرم می باشد که از بستر خارج می شود. درصورتی که چای کمپوست به نسبتهای یک به پانزده رقیق شود برای پرورش گیاهان در سیستم های کشت آبی، آبیاری گلدانها و باغات مناسب خواهد بود. چای کمپوست به صورتهای مختلف از جمله بارانهای آبیاری تحت فشار ، محلول پاشی ، کشتهای هیدرو پوتیک ،مصارف خانگی و تلقیح با بذر استفاده می گردد.
کودهای زیستی
قارچهای میکوریزا
واژه میکوریزا اولین بار از سوی فرانک در سال ۱۸۸۵ ارائه شد. میکوریزا از دو کلمه ( Myco ) به معنی قارچ و ( Rhiza ) به معنی ریشه تشکیل شده است. میکوریزا نشان دهنده مشارکت در همزیستی بین قارچ و ریشه گیاه میزبان می باشد . در این سیستم قارچ پوشش گسترده ای از رشته های نخ مانند به هم تابیده به نام میسیلیوم را در اطراف ریشه گیاه میزبان تشکیل می دهد در این همزیستی قارچ قند، اسید های آمینه ، ویتامین ها و برخی مواد آلی دیگر را از میزبان دریافت و در مقابل معدنی و بیشتر از سایر مواد فسفات را خاک جذب و در اختیار گیاه قرار می دهد. اکثر گیاهان قادر به تشکیل سیستم میکوریزایی هستند بطور کلی ۸۳ درصد از دولپه ای ها و ۷۹ درصد از تک لپه ایها قادر به تشکیل سیستم میکوریزایی هستند. تعداد محدودی از گیاهان زراعی قادر به تشکیل سیستم میکوریزایی نیستند و بیشتر این گیاهان از خانواده های ( Cruciferae ) نظیر جنس های (Sinpsis ، Brassica) و خانواده Chenopodiaceae جنس Beta و خانواده Polygonaceae جنس Fagopyrum میباشند.
مراحل تشکیل سیستم میکوریزایی:
پس از آن که کلامیدوسپور در محیط مناسبی قرار گرفت جوانه زده و تشکیل میسیلیوم اولیه را می دهد اسپور قارچهای همزیست با ریشه گیاهان همگامی جوانه می زنند که ریشه های گیاهان میزبان تشکیل شده باشند ترشح مواد از سطح ریشه گیاه میزبان می تواند جوانه زنی اسپور را تحریک کند و سبب رشد جهت دار میسیلیوم به سمت ریشه گیاهان میزبان شود. این مواد همچنین در سرعت رشد هیف، منشعب شدن آن و تشکیل کلاف میسیلیومی تاثیر دارند. ترشحات ریشه اش بسته به نوع گیاهان ممکن است مواد فرار ، مواد قابل حل در آب و یا مواد متصل به سطح ریشه باشند. هنگامی که لوله هیف کنار ریشه گیاه میزبان قرار می گیرد تحریک می شود و به سطح ریشه گیاه میزبان می چسبد و در مرحله پایانی هیف در سطح ریشه گیاه میزبان نفوذ می کنند و وارد سلولهای ریشه می شوند
میکوریزا و اثرات اغذیه ای آن در گیاه میزبان :
تحقیقات متعدد نشان می دهد که فسفر ، ازت، پتاسیم ، روی ، مس ، گوگرد، کلسیم و آهن توسط سیستم میکوریزا جذب می شوند و به گیاه منتقل می شوند . بطور کلی مکانیسم جذب از طریق افزایش حجم خاک قابل دسترس توسط ریسه های قارچ است. در بین عناصر غذایی بیشترین نقش مایکوریزا در جذب فسفر است. نقش میکوریزا در تغذیه ازته گیاه به دلیل دارا بودن ضریب پخش زیاد آن ناچیز است. افزایش جذب ازت بوسیله سیستم های میکوریزایی بخصوص در میکوریزاهای بیرونی همزیست با گیاهان جنگلی مشاهده شده است. هنگامی که فسفر خاک در سطح پایینی باشد سیستم میکوریزا جذب فسفر و در نتیجه رشد گیاه را به نحوه چشمگیری افزایش می دهد . هیف ها قادر هستند که فسفات را از ۱۵ سانتی متر سطح ریشه تا چند متری عمق خاک زیر ریشه دریافت کنند. همچنین هیف ها در منافذی از خاک نفوذ می کنند که امکان نفوذ تارهای کشنده ریشه وجود ندارد ( قطر تارهای کشنده حداقل ۲۰ میکرومتر است در حالیکه هیف ها حداکثر ۲-۱ میکرو متر می باشند ) بعلاوه هیف ها از راه افزایش سطح تماس یا از راه افزایش طول موثر ریشه جذب عناصر غذایی را به شدت افزایش می دهند. طبق اظهارات آلن و همکاران ( ۱۹۹۲) هر یک سانتیمتر مکعب خاک دارای ۲ الی ۴ سانتیمتر ریشه ، ۱ تا ۲ متر تارهای کشنده و بیش از ۵۰ متر هیف می باشد. قسمت اعظم فسفر موجود در خاک غیر محلول و غیر قابل استفاده مستقیم گیاه است. مطالعات متعدد نشان داده است که میکوریزاها می توانند آنزیم فسفاتاز سنتز کنند و از این راه امکان دسترسی به فسفر را افزایش دهند. برخی از انواع میکوریزاها اسیدهای کلات کننده تولید می کنند و از این راه حلالیت فسفر را برای جذب افزایش می دهند.
نقش میکوریزا در بهبود جذب آب:
شواهد بسیار زیادی وجود دارد که نشانگر این است که میکوریزا می توانند سبب تغییراتی در روابط آبی گیاه و بهبود مقاومت به خشکی و یا تحمل در گیاه میزبان شود. بسیاری از محققین این خصوصیت را یک واکنش ثانویه در نتیجه بهبود جذب عناصر غذایی می دانند . افزایش هدایت هیدرولیکی آب در درون گیاهان میکوریزایی به شرح ذیل می باشد.
۱- افزایش مجموع سطح ریشه به دلیل ایجاد پوشش وسیع میسیلیومی در منطقه ریشه و تارهای کشنده
۲- نفوذ هیف به درون کورتکس ریشه و از آنجا به منطقه آندودرم یک مسیر کم مقاومی را در عرض ریشه برای حرکت آب فراهم می آورد و آب با مقاومت کمتری در عرض ریشه تا رسیدن به آوند چوبی روبرو می شود.
۳- هیف از راه افزایش جذب عناصر غذایی مقاومت به انتقال آب را در درون ریشه کاهش می دهد.
۴- میکوریزا رشد ریشه را افزایش داده و به دنبال آن یک سیستم گسترده از ریشه را برای جذب آب فراهم می نماید.
در مطالعات دیگری مشخص شد که جذب Co۲ در حضور نور در گیاهان میکوریزایی بیشتر است لذا فتوسنتز بالاتری دارند. افزایش جذب Co۲ در گیاهان میکوریزایی مربوط به کاهش مقاومت فاز مایع سلول های مزوفیلی برای عبور Co۲ می باشد. هرایدولیتون ( ۱۹۸۸ ) روابط آبی گیاه را در سطوح مختلف غلظت فسفر مورد بررسی قرار دادند در این مطالعه مشخص شد که با افزایش میزان فسفر خاک تاثیر مفید میکوریزا کاهش می یابد و حداکثر تاثیر میکوریزا در سطوح پایین فسفر ظاهر می شود. میلر ( ۲۰۰۰ ) گزارش نموده است که در گیاهان میکوریزایی به دلیل افزایش فتوسنتز و تولید بیشتر مواد فتوسنتزی به ازای واحد آب مصرفی کارایی مصرف آب افزایش می یابد. قاضی و کاراکی ( ۱۹۸۸) بیان داشتند که گیاهان میکوریزایی به ازای تولید هر واحد ماده خشک آب کمتری مصرف می کنند. بنابراین ( WUE ) بالاتری دارند و WUE در گیاهان میکوریزایی در شرایط تنش خشکی محسوس تر است.
میکوریزا و اختصاص مواد فتوسنتزی
شواهد بسیار زیادی وجود دارد که گیاهان می توانند سرعت فتوسنتز خود را افزایش دهند تا نیازهای همزیست خود را تامین نمایند این عمل از طریق افزایش سطح برگ و افزایش مقدار تثبیت Co۲ به ازای واحد وزن برگ انجام می گیرد. گیاهان میکوریزایی در دوره های خشکی بهتر از گیاهان غیر میکوریزایی Co۲ را جذب می نمایند. آلن و همکاران بیان داشتند ( ۱۹۸۶ ) که با وجود انتقال بیشتر مواد فتوسنتزی به ریشه ها در گیاهان میکوریزایی این انتقال تاثیری بر وزن خشک نمی گذارد این محققین تایید کردند که بخشی از فتوسنتز اضافی در گیاهان میکوریزایی به وسیله خود میکوریزا مصرف می شود.
میکوریزا و واکنش های مرفوفیزیولوژیکی
گاهی اوقات سیستم های میکوریزایی تغییرات مرفولوژی را در گیاه ایجاد می نمایند که سرانجام آن بهبود بقاء و رشد مناسب تر گیاه می باشد. کریشنا و همکاران و ( ۱۹۸۱ ) بیان داشتند که میکوریزا پیچش و زایه برگها را تغییر می دهد و گیاه این واکنش را در جهت تنظیم و محدودیت جذب تشعشع و برقراری تعادل انرژی در برگ انجام می دهد. در این شرایط گیاهان غیر میکوریزایی از زیادی جذب تشعشع و گرما بشدت آسیب دیده و کاهش رشد نشان دادند. آلن و همکاران ( ۱۹۸۲ ) گزارش کردند که تغییرات هورمونی در گیاه با آلودگی میکوریزایی در ارتباط است و تغییرات مرفولوژیک برگ را در نتیجه واکنش به تغییرات هورمونهای گیاهی گزارش کردند. همچنین این دانشمندان در سال ۱۹۸۰ افزایش غلظت سیتوکنین را در برگ ها و ریشه کراس ها که همزیستی میکوریزایی داشتند گزارش کردند. در ضمن در سال ۱۹۸۶ نشان دادند که در شرایط تنش خشکی میکوریزا فنولوژی گل را به تاخیر می اندازد.دز ضمن دانشمندان دیگری افزایش میزان کلروفیل را در گیاهان میکوریزایی گزارش کرده اند.
میکروارگانیسم های حل کننده فسفاتهای نامحلول
میکرو ارگانیسم های حل کننده فسفات بصورت ساپروفیت در منطقه ریشه ( ریزوسفر) فعالیت نموده و با مصرف ترشحات ریشه ترکیبات نامحلول فسفات ( مانند تری کلسیم فسفات ) را بصورت محلول قابل جذب گیاه در می آورند . این میکروارگانیسم ها با تولید و ترشح اسید های عالی اعم از مالیک ، سوکسینیک ، پیروپیونیک ، لاکتیک ، سیتریک ، کتوگلونیک ، در حلالیت فسفاتهای معدنی و کم محلول موثر می باشند و بعلاوه بسیاری از آنها با تولید آنزیم فسفاتاز آزاد شدن فسفر از ترکیبات آلی فسفر دار را موجب می شوند.
در روسیه کود بیولوژیکی تجاری تحت عنوان فسفر باکتریل برای اولین بار با مخلوط کردن گونه Bacillus Megateriam واریته Phosphaticum تهیه شد که به دلیل تاثیر آن در افزایش عملکرد به میزان ۵ تا ۱۰ درصد در مقایسه با گیاه شاهد بطور گستردهای در این کشور و کشورهای اروپای شرقی مورد استفاده قرار گرفت . در دهه های اخیر قارچها نیز مورد توجه قرار گرفته اند و کودهای میکروبی مانند میکروفوس با مخلوطی از میکروارگانیسم های حل کننده فسفات تهیه می شود. باکتری های مورد استفاده از دوجنس باسیلوس ( Bacillus ) و پسودوموناس ( Pseudomonas ) آسپرژیلوس ( Aspergilleus ) انتخاب شده اند. در هند برای استفاده از منابع فسفاتی موجود در کشور ( سنگ فسفات ) این میکروارگانیسم ها مورد توجه قرار گرفته اند. نتایج بررسی ها حاکی از وجود رابطه سینرژیستی بین این میکروارگانیسم ها و قارچهای میکوریزی است بطوریکه تلقیح همزمان آنها به گیاه افزایش جذب فسفر و رشد بهتر گیاه را در پی داشته است. در استرالیا از باکتریهای تیوباسیلوس برای تولید کودی بنام بیوسوپر استفاده می شود. تلقیح گونه های فعال این باکتری به مخلوط سنگ فسفات و گوگرد با انجام اکسیداسیون گوگرد و تولید اسید سولفوریک موجب آزاد شدن فسفر از سنگ فسفات می شود. در ایران نیز پس از طی مراحل متعدد ۲۲ سویه باکتری حل کننده فسفات از خاکهای بومی ایران جدا سازی شد و از این تعداد در نهایت دو سویه برتر برای فرمولاسیون کود زیستی تحت عنوان فسفاته بارو – ۲ انتخاب گردید . کود زیستی بارور – ۲ که حاوی دو نوع باکتری می باشد با تولید اسیدها آلی باعث رها سازی فسفات از ترکیبات معدنی و با تولید و ترشح آنزیم فسفاتاز باعث رها سازی فسفات از ترکیبات آلی می شود . هم اکنون محصول در بسته های ۱۰۰ گرمی پودر جامد مرطوب ، استریل و قابل نگهداری در دمای اتاق به مدت حداقل شش ماه عرضه می شود. هر بسته برای مصرف در یک هکتار به همراه حداکثر ۵۰ درصد کود شیمیایی فسفاته مصرفی توصیه شده برای هر مزرعه بکار می رود.
باکتری های ریزوسفری افزاینده رشد گیاه :
باکتریهای ریزوسفری مواد سیدروفور بعنوان ریزوباکتری های افزاینده رشد گیاه توصیف می شوند.این گروه از حاصلخیز کننده ها با تولید ترکیبات آلی خاص که قادر به تشکیل کلات با آهن فریک هستند و می توانند در تامین آهن مورد نیاز موثر باشند. سیدروفورهای میکروبی مولکولهای آلی نسبتاً درشتی هستند که میل ترکیبی شدیدی برای پیوند شدن با +۳Fe دارند و نوعی کلات آهن قابل جذب فراهم میکنند. این باکتریها بیشتر از جنس پسودوموناس بوده اما لیت انواع دیگر آنها در حال گسترش است. ثابت شده است که تولید و ترشح سیدروفورهایی مانند ریزوباکتین می تواند در شرایط کمبود آهن محیط در قابلیت جذب آن برای لگومینوزها موثر باشد. همچنین مشخص شده است که باکتری ریزوبیوم تریفولی در گره های ریشه شبدر علاوه بر تثبیت ازت خاک توانایی تولید سیدروفور داشته و تلقیح آنها به گیاه میزبان می تواند بطور چشمگیری در قابلیت جذب آهن خاک موثر باشد. گروه دیگر باکتریهای ریزوسفری به عنوان عامل بیو کنترل مورد توجه قرار گرفته است. به عنوان مثال برخی از سویه های ریزوبیوم می توانند با تولید متابولیت های سمی ( ریزوبیوتوکسین ) از ایجاد بیماری ریشه توسط قارچهای مانند فیتوفتورا و ریزوکتونیا جلوگیری کرده و در حفظ سلامتی گیاه موثر واقع شوند
سایر نقش های مفید باکتریهای ریزوسفری
۱- تولید هورمون های رشد گیاه که نتیجه آن بهبود جذب آب و عناصر غذایی توسط گیاه است.
۲- تاثیر روی بهبود جوانه زنی و ظهور گیاهک : این تاثیر روی دانه گیاهانی مانند سویا و کلزا پی از تلقیح با پسودوموناس در کانادا گزارش شده است.
۳- تاثیر سینرژیستی با ریزوبیوم ها : مشاهده شده است که بذر لگومهای مختلف هنگامی که ضمن تلقیح با ریزوبیوم با باکتری های ریزوسفری تلقیح گردد موجب افزایش تعداد غده های ریشه و وزن آنها ،همین طور افزایش تثبیت ازت و بالا رفتن تولید محصول گیاهان لگومینوز شده است.
۴- تولید بذر ترکیبهای آنتی بیوتیک مانند باکتریوسین ها برای حذف عوامل بیماریزا و نیز تحریک ژنهای دفاع گیاه برای فعال شدن مکانیسم های انواع طبیعی.
میکروارگانیسم های تبدیل کننده مواد آلی زاید به کمپوست
میکروارگانیسم ها شامل انواعی از قارچها و باکتری هاست که برای تبدیل سریعتر بازمانده های آلی و تولید کمپوست مورد استفاده قرار می گیرند. کمپوست یک کود آلی و حاصل از مجموع تغییر و تبدیلهایی است که روی انواع بازمانده های گیاهی و جانوری در نتیجه توالی فعالیت گروههای مختلف میکروارگانیسم ها بوجود می آید به این ترتیب فرآورده این فرآیند میکروبی می تواند یک کود بیولوژیکی ( زیستی ) محسوب شود. تولید کود آلی کمپوست بطریقه بیوتکنولوژیکی و از کلیه منابع آلی از جمله زباله های خانگی ، ضایعات کشاورزی ( باگاس نیشکر ، ضایعات پسته، چای و کاه و کلش غلات ، سبوس برنج و ... ) و بازیافت فاضلاب های شهری و خانگی صورت می گیرد. در تولید آلی از اکتیواتورها یا تخمیر کننده های آلی استفاده می شود که شامل قارچهای جنس تریکودرها به عنوان عنصر تلقیح بر روی کمپوست و کود برگی است. گاهی از قارچها هومیکولا و آسپریلوس نیز به عنوان اکتیواتور استفاده می شود. این قارچها می توانند براحتی و به طور وسیع عمل تخمیر و تجزیه سلولز ، همی سلولز و لیگنین را انجام داده و تولید کمپوست بسیار مفید باشند. باکتریهایی مانند سلولرموناس وسیتوناگا نیز در تهیه کمپوست موثر هستند. شیرابه زباله نیز تولید می شود که برای تقویت خاک و افزایش عملکرد گیاهان بطور معنی داری موثری است. تهیه کمپوست از ضایعات کشاورزی نیز حائز اهمیت است به عنوان مثال اگر مقدار کلش برنج بطور متوسط حدود ۵ تن در هکتار باشد با کمپوست کردن آن حدود ۳۰ کیلوگرم ازت ، ۵ کیلوگرم فسفر خالص ، ۵ کیلوگرم گوگرد ، ۷۵ کیلوگرم پتاسیم خالص و ۲۵۰ کیلوگرم سیلیس در هکتار به خاک بر می گردد.
کرمهای خاکی تولید کننده ورمی کمپوست
ورمی کمپوست بطوریکه پیشوند این اصطلاح اشاره می دارد نوعی کمپوست تولید شده به کمک کرمهای خاکی است که در نتایج تغییر و تبدیل و هضم نسبی بازمانده های آلی در ضمن عبور از دستگاه گوارش این جانوران بوجود می آید. تولید ورمی کمپوست فن آوری استفاده از انواع خاصی از کرمهای خاکی است که بدلیل توان رشد و تکثیر بسیار سریع و توانایی قابل توجه برای مصرف انواع مواد آلی زائد، این قبیل مواد غالباً مزاحم را به یک کود آلی با کیفیت بالا تبدیل می کنند عبور آرام مداوم و مکرر از مسیر دستگاه گوارش کرم خاکی همراه با اعمال خرد کردن ، سائیدن، بهم زدن و مخلوط کردن که در بخش های مختلف این مسیر انجام می شود آغشته کردن این مواد به انواع ترشحات سیستم گوارشی مانند ذرات کربنات کلسیم ، آنزیم ها ، مواد مخاطی ، متابولیت های مختلف میکروارگانیسم ها دستگاه گوارش و بالاخره ایجاد شرایط مناسب برای سنتز اسیدهای هومیک در مجموع مخلوطی را تولید می کند که خصوصیاتی کاملا متفاوت با مواد فرو برده شده پیدا کرده است. فراورده ای که ورمی کمپوست خوانده می شود و از لحاظ کیفی ماده ای آلی با PH تنظیم شده سرشار از مواد هومیک و عناصر غذایی به فرم قابل جذب برای گیاه دارای انواع ویتامین ها ، هورمون های محرک رشد گیاه و آنزیم های مختلف است. از لحاظ ظاهری به صورت دانه ای شکل با رنگ تیره ، بدون بوی نامطبوع و دارای قابلیت عرضه تجارتی است.وجود ۱۰۰ عدد کرم خاکی در متر مربع قادر به عبور دادن حدود ۲۵۰ تن خاک در سطح یک هکتار در سال و حفر ۴ تا ۵ هزار کیلومتر راه و کانال در هکتار در سال است. در ضمن تولید کمپوست کرمها هم به مقدار بسیار زیاد تکثیر می شوند که پس از جدا کردن کود از این کرمها به عنوان یک ماده غذایی سرشار از پروتئین ( ۵۴ تا ۷۲ درصد پروتئین بر حسب وزن خشک بدن ) و حاوی اسیدهای چرب غیر اشباع ( ۵/۲ الی ۳ درصد وزن خشک بدن ) املاح مفید مانند ید در صنایع مرغداری ، پروش ماهی و یا مخلوط کردن در جیره غذایی دام استفاده می شود.مهمترین گونه مورد استفاده برای تولید ورمی کمپوست ایسنیا فتیدا است که به دلیل سرعت رشد و تکثیر و توانایی کافی برای مصرف انواع مواد آلی زاید بیش از سایر انواع ، مورد استفاده قرار می گیرد علاوه بر آن از یک گونه اودریلوس که منشاء آن آفریقاست نیز استفاده می شود، تولید ورمی کمپوست بیشتر با استفاده از گونه های محلی از جنس های متافیر و آمینس انجام گرفته است از ورمی کمپوست فعلا بیشتر در سبزیکاریها ، خزانه و نهالستانها و به عنوان کود گلدانی برای پروش گیاهان زینتی استفاده می شود . در هند برای تولید قارچ خوراکی نیز توصیه شده است.
نتیجه گیری
حفظ محیط زیست و نگهداری آز خاک و آب این سرزمین و تولید محصولات کشاورزی سالم در حال حاضر از وظایف مهندسین کشاورزی و متخصصین این امر می باشد و مدیریت کودی خاک بوسیله کودهای زیستی یک امر مهم در کشاورزی پایدار محسوب می شود. با توجه به نقش ارزنده کودهای زیستی ( بیولوژیک ) در بهبود خصوصیات فیکوشیمیایی و حاصلخیزی خاک ضرورت دارد. در راستای کشاورزی پایدار نسبت به تامین سطح معقول این مواد در خاک جهت دستیابی به عملکرد بالقوه اقدام شود و امید آن می رود که با ساخت چنین کودهایی در سطح مملکت که از سال ۱۳۷۴ شروع شده است بتوانیم در آینده به یکی از کشورهای تولید کننده و مصرف کننده بزرگ کودهای بیولوژیک برای رسیدن به خود کفایی نایل شویم.